Hongkong: Hopen op meer democratie

6 juli 2017
Auteurs:
Mariske Westendorp
Afdeling culturele antropologie en ontwikkelingsstudies, Radboud Universiteit Nijmegen
geopolitiek
China
Kennis
Paraplu
CC Studio Incendo
Vanwege de paraplu’s die demonstranten gebruiken tegen de pepperspray van agenten, staat het protest tegen China bekend onder de naam Paraplu Beweging.

Op 1 juli was het twintig jaar geleden dat de Britten Hongkong teruggaven aan China. Op dezelfde dag werd Carrie Lam aangesteld als hoofdbestuurder van de stad. Haar voornaamste taak: politieke wonden helen, frustraties wegnemen en Hongkong één maken. Een haast onmogelijke opdracht.

Op 26 maart sms’t Rebecca*, een 67-jarige inwoonster van Hongkong, me: ‘Heb je de uitslag van de verkiezing vernomen? Ik ben teleurgesteld.’ Op mijn vraag waarom, volgt: ‘Ik wist het resultaat al voor Carrie Lam verkozen was. Dit zijn geen verkiezingen, dit is de wil van het Noorden. Ik ben teleurgesteld dat er in twintig jaar tijd niets is veranderd. We hebben nog steeds geen echte verkiezingen. Ik dacht ooit dat we hier een democratie konden realiseren, maar nu heb ik de hoop daarop verloren.’ Rebecca staat niet alleen in haar teleurstelling. Veel inwoners van Hongkong blijven hopen op meer democratie, tegen beter weten in. 

Eén land, twee systemen

Op 1 juli 1997 gaf Groot-Brittanië Hongkong terug aan de Volksrepubliek China. Sindsdien ligt de relatie tussen Hongkong en China vast in het basisprincipe ‘één land, twee systemen’. Dit is vastgelegd door voormalig Chinees leider Deng Xiaoping, om de ‘afvallige provincie’ Taiwan en de koloniën Hongkong en Macau te herenigen met het moederland. Hongkong is een ‘speciale administratieve regio’ binnen de nationale grenzen van China voor minstens vijftig jaar. In die tijd hoeft Hongkong het autoritaire bestuursmodel van China niet over te nemen, zal Hongkong zijn kapitalistische economische structuur kunnen behouden en zullen er vrije verkiezingen georganiseerd worden. Dit laatste is tot dusverre nog niet gebeurd.

‘Dit zijn geen verkiezingen, dit is de wil van het Noorden’

Nieuw gekozen hoofdbestuurder

Rebecca’s ouders namen haar in 1952 mee naar Hongkong, vluchtend voor de nieuwe machthebbers in communistisch China. Ze groeide op in de Britse kroonkolonie. Voor Rebecca is Hongkong thuis. Ze heeft wensen voor dit thuis, al zal ze deze waarschijnlijk niet gerealiseerd zien.

Het berichtje dat Rebecca mij stuurt, komt vlak na de bekendmaking dat Carrie Lam Cheng Yuet-ngor vanaf 1 juli de Chief Executive van Hongkong zal zijn. Zij is op de election day (veel inwoners noemen het cynisch selection day) gekozen met 777 van de 1194 stemmen.

De verkiezing ging tussen drie kandidaten: de 59-jarige Carrie Lam, sinds 1980 actief binnen de ambtenarij van Hongkong in tal van functies, onder andere op huisvesting, economische ontwikkeling en sociale zaken; de 65-jarige John Tsang, al meer dan 30 jaar werkzaam binnen de overheid, voornamelijk als financieel secretaris; en de 71-jarige Woo Kwok-hing, een gepensioneerde rechter.

In de polls ging Tsang lange tijd aan kop. Hij zou de winnaar zijn geweest, als het aan de inwoners van Hongkong had gelegen. Verkiezingen in Hongkong zijn echter voorbehouden aan een stemgerechtigd verkiezingscomité van 1200 leden: slechts 0,16% van de bevolking. Dit comité bestaat uit vertegenwoordigers van vier sectoren: de industriële, financiële en commerciële sector, de beroepen-, de sociale en maatschappelijke diensten- en de politieke sector. Het comité moet een afspiegeling zijn van de samenleving. Maar de meeste leden maken deel uit van de economische en politieke elite van Hongkong en zijn ‘pro-Peking’. Het aantal voorstanders van democratie in het comité schommelt rond de 300. Daardoor zijn uitslagen zoals deze niet verrassend, maar wel teleurstellend.

Carrie Lam
CC Elsa Ruiz/Asia Society
Sinds 1 juli is Carrie Lam hoofdbestuurder van Hongkong

831 Besluit

Eind augustus 2014 stelde de Chinese overheid een aanpassing in dit verkiezingssysteem voor, het 831 Besluit. Daarin werden ‘democratische’ verkiezingen beloofd: inwoners van Hongkong konden allemaal een stem uitbrengen op de door hen gewenste hoofdbestuurder. Er zat wel een addertje onder het gras: de regering in Peking droeg de kandidaten voor. Velen in Hongkong zagen dit als valse democratie: zij werden gedwongen te kiezen tussen verschillende kwaden. Het voorstel had veel weg van de ‘democratie’ in China, aangezien de leider al zou vaststaan vóór de verkiezingen. Een van de inwoners van Hongkong die haar onvrede uitte over het voorstel, was Ivy (35 jaar). Het besluit liet geen enkele ruimte voor onderhandeling. ‘Het is puur een manifestatie van de wil van Peking om Hongkong te controleren.’ Samen met duizenden activisten ging Ivy in september 2014 de straat op om te demonstreren tegen de groeiende macht van China. Ivy bleef daar tot begin december. Sindsdien is ze ook actief in andere demonstraties. Binnen haar vriendengroep staat ze bekend als ‘de activist’.

Speciale Administratieve Regio

Hongkong ligt in het zuidoosten van China, in de Zuid-Chinese Zee. Met een oppervlakte van 1104 km2 is het kleiner dan de provincie Utrecht. Het gebied bestaat uit twee grote eilanden (Hongkong en Lantau), het schiereiland Kowloon, de New Territories en 235 kleinere eilanden waarvan de meeste onbewoond zijn.

Na de door de Chinezen verloren Eerste (1842) en Tweede Opiumoorlog (1860) werd het Chinese keizerrijk gedwongen Hongkong Island, Lantau Island en Kowloon over te dragen aan de Britten, die de havens (gunstig gelegen aan de mond van de Pearl River) gebruikten voor de invoer van onder andere opium. In 1899 kregen ze de New Territories voor 99 jaar in pacht, tot 1997. In 1984 spraken de Britten en Chinezen af dat Hongkong aan het eind van deze pachtperiode overgedragen zou worden aan China.

Veel Chinezen vluchtten vanaf het vasteland naar Hongkong tijdens de burgeroorlog in China (1927-1950), na het uitroepen van de Volksrepubliek China (1949) en tijdens de Grote Sprong Voorwaarts (1958-1961). De stedelijke populatie groeide snel: van 600.000 in 1945 tot 2,2 miljoen in de jaren 1950 en 1,3 miljoen in 1961. In 1982 had Hongkong 5,3 miljoen inwoners; tegenwoordig zijn dit er ruim 7,2 miljoen.

Hongkong heeft zich in het verleden telkens opnieuw moeten uitvinden. In de jaren 60 en 70 ontwikkelde de stad zich economisch tot een van de Aziatische tijgers (naast Singapore, Taiwan en Zuid-Korea) dankzij de lichte industrie. In de jaren 80, toen China de ‘werkplaats van de wereld’ werd, ontwikkelde Hongkong zich van een industriële tot een diensteneconomie. De stad werd een belangrijk financieel centrum in Azië en een vervoersknooppunt met zijn (container)haven en vliegveld (thuisbasis van Cathay Pacific). Op al deze terreinen heeft de stad inmiddels fikse concurrentie gekregen van steden binnen en buiten China.

Paraplu Beweging

De protesten van 28 september tot 15 december 2014 werden wereldwijd bekend onder de naam Paraplu Beweging, vanwege de paraplu’s die demonstranten gebruikten als verdediging tegen de pepperspray van agenten. De actievoerders hoopten meer democratische vrijheden en een zelfgekozen bestuur af te dwingen, maar zonder succes.

Ivy: ‘De Paraplu Beweging was in eerste instantie een bemoedigend initiatief: zij spoorde velen aan om te strijden voor meer democratie. Maar uiteindelijk heeft de beweging de stad meer verdeeld, met aan de ene kant een grote groep radicale jongeren die volledige onafhankelijkheid van China wil, en aan de andere kant een groep pro-Peking-aanhangers die steeds sterker lijkt te worden.’

Anderen menen dat de beweging het kleine beetje ruimte voor democratie totaal heeft verspeeld. Walter (43) is al jaren negatief over de jonge activisten in zijn stad. Net als de meeste inwoners van Hongkong hoopt ook hij op een meer democratische samenleving. Hij studeerde politicologie in Hongkong en Engeland en woonde lange tijd in Australië. Hij weet hoe democratieën kunnen werken en hoopt dit ooit te kunnen beleven in Hongkong.

Maar zijn mening over hoe dit bewerkstelligd moet worden staat haaks op die van Ivy: ‘De Paraplu Beweging heeft elke kans op echte verkiezingen verspeeld. Als de oppositie de regering niet bij elke stap in de weg had gezeten, hadden we nu wellicht wel algemeen kiesrecht gehad. Hun enige argument was dat de kandidaten aangewezen zouden worden door Peking. Maar we weten niet hoe dit gegaan zou zijn. De oppositie heeft een plan van tafel geveegd op basis van speculaties. Nu zitten we nog steeds met het verouderde systeem waarin een kleine groep mensen de bestuurder kiest.’

Marionet van Peking

Het verkiezingscomité stemde deze maand voor Lam: een politiek functionaris die bij velen ongeliefd is. Ze zou in een rijke bubbel leven en geen empathie hebben voor de miljoenen inwoners van Hongkong die het minder goed hebben. De grootste kritiek luidt echter dat Lam slechts een marionet van de regering in Peking is, de ‘yes woman of Beijing’. Haar verkiezingsoverwinning kwam voor veel inwoners van Hongkong dan ook niet als verrassing. Gevreesd wordt nu dat Lam Hongkong zal besturen volgens de regels van China. De belangen van Hongkong zullen hierdoor in de knel komen.

Onmogelijke opgave

Hongkong is er zeer bij gebaat als de politieke harmonie terugkeert en de stad weer competitief wordt op de internationale markt. Twee enorme opgaven die weinig kans van slagen hebben.

Een belangrijke oorzaak van het politieke ongenoegen in Hongkong is de stijging van de koop- en huurprijzen. Begin dit jaar was de prijs van een koopappartement drie keer zo hoog als in 1999; huurprijzen zijn in dezelfde periode verdubbeld. Een appartement in Sha Tin (een wijk in de New Territories, gewild onder nieuwe huizenkopers) kostte begin februari bijna €1800 per vierkante meter; een maand later was dit al €1970. Hongkong staat dan ook bekend als de duurste huizenmarkt ter wereld. Daardoor raakt de stad economisch verdeeld tussen de huizenbezitters en degenen die minder fortuinlijk zijn, wat leidt tot politiek ongenoegen.

Overheidsmaatregelen moeten de huizenmarkt bedwingen. Lam weet dit: zij belooft het huizenaanbod te verruimen en meer huizen beschikbaar te stellen voor de sandwich class, de groep mensen die te veel verdienen om in aanmerking te komen voor sociale huurwoningen, maar niet genoeg om een woning te kopen. Zulke maatregelen zullen naar verwachting niet alleen de economie ten goede komen, maar ook de onvrede in de stad voor een deel wegnemen. Of de maatregelen op korte termijn het gewenste effect hebben, is echter zeer de vraag.

Vuurwerkfabriek
CC Epic Fireworks
Hongkong verliest aan concurrentiekracht: hoelang kan deze vuurwerkfabriek nog opboksen tegen die in steden als Shanghai, Tianjin, Guangzhou en Shenzhen?

Competitief Hongkong

De stijgende prijzen raken ook mensen die een eigen productiebedrijf proberen op te zetten. Richard (48) wil al lang een eigen zaak beginnen in het ontwerpen en maken van bruidskleding, maar kan geen pand huren. De situatie ontwikkelt zich volgens hem van kwaad naar erger. ‘Onze economie gaat bergafwaarts. Huizen zijn duur en huren zijn hoog. Het is voor kleine bedrijven moeilijk hier nog te bestaan. In de jaren 70 en 80 werd er zo veel geëxporteerd vanuit Hongkong; we waren belangrijk. Tegenwoordig gaan veel bedrijven naar China en heeft Hongkong zijn plaats in de markt verloren.’

Hongkong verliest aan concurrentiekracht: binnen de nationale grenzen van China, waar haar positie als economisch centrum overgenomen is door steden als Shanghai, Tianjin, Guangzhou en Shenzhen, en internationaal.

‘Het is voor kleine bedrijven moeilijk hier nog te bestaan’

De toekomst

Democratie in Hongkong lijkt ver weg en ook economisch zijn er op korte termijn weinig positieve veranderingen te verwachten. Wat kunnen inwoners van Hongkong doen? Emigreren naar Canada, Australië of de Verenigde Staten, zoals duizenden emigranten in de jaren 80 en 90? Een groot aantal inwoners neemt deze optie serieus in overweging.

Tegelijkertijd groeit er een nieuwe generatie activisten. Rebecca merkt op: ‘Oudere mensen zoals ik weten dat we met deze situatie moeten leven of moeten vertrekken. Maar de jongere generatie zal doorgaan met strijden voor onze rechten.’ De jongere activisten kijken verder dan hun persoonlijke economische belangen en strijden voor betere leefomstandigheden van de hele stadsbevolking. Zij initiëren kleinschalige projecten, bijvoorbeeld op het gebied van huisvesting, (biologische) tuinbouw en ouderenzorg. In een stad waar het geloof in de toekomst soms ver weg lijkt, wakkeren zij de hoop juist aan.

Deze hoop wordt ook uitgedragen door sommige van mijn vrienden in Hongkong, zoals Richard: ‘Onze economie gaat slecht, we hebben geen politieke vrijheden, zelfs de media zijn niet meer vrij van overheidsinvloeden. Maar ik denk nog steeds dat het mogelijk is om op te staan en te strijden voor de toekomst van Hongkong.’

Lokale projecten opzetten en verder ontwikkelen door mensen die opkomen voor elkaar, zonder te hopen op hulp vanuit de overheid: wellicht is dat de toekomst die wél werkelijkheid kan worden.

Over de auteur: Mariske Westendorp werkt bij de afdeling culturele antropologie en ontwikkelingsstudies van de Radboud Universiteit. Voor haar promotieonderzoek naar de rol van religie in Chinese stedelijke samenlevingen woonde ze anderhalf jaar in Hongkong.