ANC gaat absolute meerderheid verliezen

Op woensdag 29 mei zijn er in Zuid-Afrika verkiezingen. Al dertig jaar regeert het ANC op basis van een absolute meerderheid. Alle peilingen wijzen erop dat de partij dit keer de helft van de stemmen bij lange na niet gaat halen. Voor het eerst na afschaffing van de apartheid koerst het land af op een coalitie van twee of meer partijen.

Bij de eerste democratische verkiezingen in 1994 stonden Zuid-Afrikanen (blank en zwart) in lange rijen voor de stembureaus, vervuld van optimisme over de toekomst van de rainbow nation. Bij die verkiezingen kreeg het African National Congress van Nelson Mandela maar liefst 63% van de uitgebrachte stemmen, goed voor 225 van de 400 zetels in het nationale parlement. Uit de meest recente polls blijkt dat hetzelfde ANC eind mei op hooguit 37% van de stemmen kan rekenen. In dertig jaar tijd heeft de partij daarmee bijna de helft van haar kiezers verloren. 

Hoe kon een beweging die zo’n beslissende rol speelde in de struggle tegen de apartheid en juist daardoor in 1994 zo veel krediet kreeg van de kiezer, zo veel aanhang verspelen? Het korte antwoord luidt: door corruptie en slecht bestuur.

Load shedding

De eerste barstjes in het ANC-bastion verschenen toen president Mbeki, de opvolger van Mandela, in het jaar 2000 glashard ontkende dat de vele aidsdoden in zijn land te wijten waren aan de ongebreidelde verspreiding van het hiv-virus. Zijn leugen zette in Zuid-Afrika veel kwaad bloed en vormde ook daarbuiten de eerste smet op het blazoen van het ANC. 

Maar het echte verval begon met president Zuma (2009-2018). Diens regeerperiode stond stijf van de corruptieschandalen, het ene nog gênanter dan het andere. Onder Zuma werd Zuid-Afrika een captured state, een status die de Wereldbank toewijst aan landen waar de corruptie zozeer deel is geworden van het politieke systeem dat private belangen de politieke besluitvorming dicteren. 

Onder de huidige president Ramaphosa is de stuitende corruptie wat afgenomen, maar zijn regering is er absoluut niet in geslaagd het vertrouwen van de ANC-kiezer terug te winnen. Dat komt vooral omdat ook onder Ramphosa geen einde is gekomen aan de bijna dagelijkse load shedding, vooraf aangekondigde uren waarin er geen stroom is. Deze variëren van stage 1 (over vier dagen driemaal twee of tweeëneenhalf uur geen stroom) tot stage 8 (over vier dagen twaalf blokken van vier uur geen stroom). Meestal is sprake van stadium 1 of 2, maar ook 5 en 6 komen regelmatig voor. En tijdens al die stroomloze uren brommen er bij bedrijven, ziekenhuizen en kantoren diesel slurpende generatoren, schakelen huishoudens die dat kunnen betalen over op accu’s gevoed door zonnepanelen en steken mensen in de townships in donkere uren een olielamp of kaars aan. In 2022 liep het aantal stroomloze uren in Zuid-Afrika op tot 2400, oftewel 100 etmalen. Het effect van de bijna dagelijkse stroomonderbrekingen op de economie van het land laat zich raden. 

Verantwoordelijk voor de bijna dagelijkse stroomuitval is Eskom. Dit staatsbedrijf heeft in Zuid-Afrika het monopolie op de productie van elektriciteit en slaagt er al sinds 2014 niet in te voldoen aan de toegenomen vraag. Terugkerende verklaringen voor deze wanprestatie zijn gebrekkig onderhoud van de hoofdzakelijk nog kolengestookte centrales, waardoor deze regelmatig uitvallen; managers in de top die benoemd worden op basis van hun verdienste voor het ANC in plaats van deskundigheid; en achterblijvende investeringen in alternatieven als zonne-, wind- en kernenergie. 

Internationaal Gerechtshof

Maar het falen van de ANC-regering betreft veel meer zaken. Ook onder leiding van Ramaphosa is het niet gelukt de massale werkeloosheid terug te dringen; vooral onder jongeren is deze dramatisch hoog (43%). Of iets te doen tegen de enorme uitbreiding van het aantal informal settlements rondom de steden en de haperende nationale drinkwatervoorziening. Zo komt er in steden als Johannesburg en Pretoria om de haverklap geen water uit de kraan. Evenmin lukte het de regering paal en perk te stellen aan de torenhoge criminaliteit. Ter illustratie: in Zuid-Afrika vinden elke dag 75 moorden plaats, dat zijn er 2700 per jaar. Het aantal moorden per 100.000 inwoners bedraagt 46; in Nederland is dat 0,8. 

In een poging het bezoedelde blazoen op te poetsen heeft de ANC-regering zich in januari nadrukkelijk gemanifesteerd op het internationale toneel. Dit door Israël aan te klagen bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag voor het plegen van genocide in Gaza. Daarbij werd de politiek van de regering Netanyahu ten opzichte van het Palestijnse volk op ­één lijn gesteld met de donkere periode van de apartheid in Zuid-Afrika. Maar de lof die Zuid-Afrika van veel VN-landen kreeg toegezwaaid voor deze actie, werd anderhalve maand later weer deels teniet gedaan door het opzichtig zwijgen bij de dood van Aleksej Navalny. De ANC-regering was bang de goede relatie met het Rusland van Poetin in de waagschaal te stellen. Het Zuid-Afrikaanse dagblad The Daily Maverick schreef: ‘The ANC closest allies killed their own Mandela and we looked away.’ 

Blanke partijleider

Met welke partijen moet het ANC gaan regeren om na de verkiezingen een meerderheid te vormen? Op basis van de meest recente polls komt daarvoor enkel de liberale DA (Democratic Alliance) in aanmerking. Deze zou mogen rekenen op 25% van de stemmen en heeft in aanloop naar de verkiezingen met zes kleine partijen een Multiple Party Charter ofwel coalitieakkoord gesloten. Samen zouden die kunnen rekenen op een derde (33%) van alle stemmen. 

De DA trekt van oudsher veel blanke en kleurling-kiezers en heeft haar traditionele machtsbasis in de provincie Westkaap, met metropool Kaapstad. Tot voor enkele jaren leek het erop dat de DA zou evolueren naar een écht diverse partij. Met de charismatische Mmusi Maimane kreeg de DA een zwarte leider, en de eveneens zwarte Herman Mashaba werd DA-burgemeester van Johannesburg. Maar vanwege interne conflicten hebben beiden de DA alweer de rug toegekeerd en hun eigen partij opgericht. Met John Steenhuisen heeft de DA nu weer een blanke partijleider. 

Er zal nog heel wat water door de Oranjerivier moeten stromen voor het ANC met de DA tot een regeerakkoord komt. Hun verkiezingsprogramma’s staan in veel opzichten haaks op elkaar. Zo lezen we in het DA-verkiezingsmanifest dat de partij alle programma’s van black empowerment en affirmative action (positieve discriminatie) wil stopzetten. En om een eind te maken aan de load shedding wil de DA het monopolie van Eskom doorbreken: ook private partijen zullen elektriciteit mogen produceren voor het land. Verder is en blijft de DA fel gekant tegen elke vorm van landhervorming zonder een marktconforme financiële compensatie. Nog altijd is 72% van alle landbouwgrond in Zuid-Afrika in handen van blanke boeren. Tot slot wil de DA de ooit goede banden met westerse landen herstellen en daarmee meer afstand nemen van Moskou en Beijing. 

Speer van de Natie

Het verkiezingsprogramma van het ANC staat bol van de goede voornemens. Er zullen 3,5 miljoen banen (vooral voor jongeren) worden gecreëerd in de publieke sector, aan de load shedding zal voorgoed een einde komen en de criminaliteit zal hard worden aangepakt. Prominent in het manifest staat ook de belofte om het land voortaan te besturen met ‘discipline and integrity’. Letterlijk lezen we: ‘The ANC has learnt from mistakes and will free itself from corruption.’ Maar op de landelijke (en provinciale) kieslijsten staan nog altijd tientallen ANC-kopstukken die verwikkeld zijn of waren in geruchtmakende zaken van corruptie of machtsmisbruik. 

Daarnaast heeft het ANC heel wat te stellen met oud-president Zuma. Die riep in december zijn trouwe achterban op niet langer op het ANC te stemmen, maar op de nieuwe partij uMkonto Wesizwe (Speer van de Natie). De naam verwijst naar de militaire vleugel van het ANC in de strijd tegen de apartheid. De aanhang van deze partij, afgekort met de letters MK, groeit snel, vooral in Zuma’s thuisprovincie KwaZulu-Natal. Volgens de meest recente polls zou de MK al op 13% van de stemmen mogen rekenen. Dit tot afgrijzen van de ANC-top, die Zuma inmiddels heeft geschorst als partijlid. 

De razendsnelle opkomst van de MK lijkt niet alleen stemmers weg te trekken bij het ANC, maar ook ten koste te gaan van de EFF (Economic Freedom Fighters), de radicaallinkse populistische partij van voormalig ANC-jeugdleider Julius Malema. De EFF stond in de peilingen van januari/februari nog op 16% van de stemmen; in april is dat gedaald tot 11%. 

Er zijn al enkele gewelddadige confrontaties geweest tussen aanhangers van de MK en het ANC. Naarmate de verkiezingen naderen, zal het vaker tot geweldsuitbarstingen komen, zo vrezen de Zuid-Afrikaanse media. Vooral in het explosieve KwaZulu-Natal, waar al eerder (in juli 2021) op grote schaal gewelddadige rellen (354 doden) en plunderingen uitbraken die begonnen als protest tegen de veroordeling van Zuma vanwege grootschalige corruptie. 

Naschrift redactie: de Independent Election Commission (IEC), een soort nationale kiesraad, heeft inmiddels besloten dat Zuma, conform de kieswet, zich voor geen enkele partij verkiesbaar mag stellen, omdat hij eerder veroordeeld is tot een gevangenisstraf van langer dan een jaar. 

Democratische rechtsstaat

Tot slot nog dit. Hoezeer het ANC er ook een potje van heeft gemaakt, Zuid-Afrika is anno 2024 nog altijd  een van de weinige democratieën op het Afrikaanse continent. Met een grondwet die alle denkbare individuele vrijheden van de burgers in Zuid-Afrika garandeert, een vrije pers en ook een onafhankelijke rechtspraak. En vooral onder president Mandela (1994-1999) en zijn opvolger Mbeki (1999-2008) heeft het ANC veel goeds tot stand gebracht. Elk kind gaat naar school. Er zijn basic grants (uitkeringen) voor mensen zonder werk. In de townships zijn meer dan een miljoen matchbox-huisjes gebouwd en het aantal mensen dat daar toegang kreeg tot basisvoorzieningen als water, elektriciteit en sanitaire voorzieningen is enorm toegenomen. 

We kunnen alleen maar hopen dat de democratische rechtsstaat en de onder Mandela en Mbeki gerealiseerde verworvenheden voor de arme massa’s overeind zullen blijven – bij welke verkiezingsuitslag en samenstelling van de regering dan ook. 

BRONNEN

Bij het schrijven van dit artikel is gebruikgemaakt van de volgende Zuid-Afrikaanse media: The Daily Maverick, Die Burger, Mail & Guardian en News24. De ‘meest recente polls’ waaraan wordt gerefereerd zijn van 10 april jl.