Hoe een aanval op Iran de wereld raakt
De gevolgen van het conflict voor Rusland, China, India en de EU
Een oorlog rond Iran blijft niet beperkt tot het Midden-Oosten. De afsluiting van de Straat van Hormuz, stijgende energieprijzen en verstoringen van handelsroutes raken grootmachten wereldwijd. Wat betekenen deze ontwikkelingen voor Rusland, China, India en de Europese Unie?
In de ochtend van 28 februari lanceerden Amerikaanse en Israëlische straaljagers een gezamenlijke aanval op Iran. Daarbij kwam de hoogste leider van Iran, Ali Khamenei, om het leven en brak een regionale oorlog uit die wereldwijd gevolgen heeft.
De afsluiting van de Straat van Hormuz en aanvallen op olie- en gasfaciliteiten in Iran, Irak, Koeweit, Saoedi-Arabië, Bahrein, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en Oman hebben de olie- en gasexport vanuit de Golfregio bijna geheel stilgelegd. Ondertussen kunnen belangrijke mondiale logistieke knooppunten, zoals de luchthavens van Dubai en Doha en de Jebel Ali haven in Dubai, niet optimaal functioneren door Iraanse raket- en droneaanvallen. Hierdoor zijn veel reizigers gestrand en raken wereldwijde toeleveringsketens verstoord.
Deze gebeurtenissen laten zien hoe een regionaal conflict mondiale gevolgen kan hebben, die naast de Verenigde Staten ook andere grootmachten treffen, zoals China, Rusland, India en de Europese Unie. Wat zijn hun relaties met Iran en wat zijn de implicaties van deze oorlog voor hen?
Rusland en China: strategische partners
Sinds Trump de VS in 2017 terugtrok uit het in 2015 gesloten nucleaire akkoord met Iran, hebben de VS een groot aantal sancties opgelegd aan Iran om het te dwingen opnieuw aan de onderhandelingstafel te gaan zitten. Het Amerikaanse sanctieregime heeft Iran verder geïsoleerd en de afhankelijkheid van het land van Rusland en China vergroot.
Rusland speelt al sinds de jaren ‘90 een prominente rol bij het omstreden Iraanse nucleaire programma. In 1995 sloot het land een akkoord met Iran voor de constructie van een nucleaire centrale in Bushehr, die uiteindelijk in september 2011 werd opgeleverd. Tot het uitbreken van de huidige oorlog waren Russische constructiewerkers en bouwkundigen betrokken bij de verdere uitbreiding van deze centrale. In september sloot het Russische staatsbedrijf Rosatom nog een akkoord met Iran ter waarde van 25 miljard dollar voor de bouw van vier nieuwe nucleaire reactoren.
De nucleaire samenwerking bouwt voort op het strategisch partnerschap dat Iran en Rusland in 2001 sloten en dat in januari 2025 werd verlengd. Dit partnerschap vormt niet alleen de basis voor samenwerking op het gebied van kernenergie, maar ook voor militaire samenwerking. De door Iran ontworpen Shahed-drones worden nu in grote aantallen geproduceerd en ingezet door Rusland bij luchtaanvallen op Oekraïne. Rusland speelt op zijn beurt een belangrijke rol bij de modernisering van de Iraanse luchtverdediging.
Als olie-exporterend land profiteert Rusland van de oplopende olieprijs, die helpt de sputterende oorlogseconomie draaiende te houden. Moskou kan ook voordeel halen uit de snel slinkende voorraden Amerikaanse onderscheppingsraketten, nu deze door Israël, de Golfstaten en de Verenigde Staten grootschalig worden ingezet om Iraanse drones en ballistische raketten tegen te houden. Door de sterk stijgende vraag naar onderscheppingsraketten voor het Amerikaanse leger, Israël en de kapitaalkrachtige Golfstaten kan de levering van dergelijke systemen aan Oekraïne in gevaar komen. Hierdoor kan Oekraïne kwetsbaarder worden voor Russische raket en droneaanvallen.
De oorlog brengt echter ook uitdagingen met zich mee voor Rusland. Een mogelijke regimeverandering in Teheran kan lucratieve akkoorden over wapenleveranties en nucleaire samenwerking ondermijnen. Bovendien zou een dergelijk scenario de Russische invloed in het Midden-Oosten verder verkleinen, nadat Moskou in 2024 al een belangrijke bondgenoot verloor met de val van de Syrische president Assad.
China wordt als grote energie-importeur hard geraakt door de oplopende energieprijzen. Het haalt momenteel tussen de 40 tot 50 procent van zijn totale energie-import uit de Golfregio. Daarnaast verdienen Chinese bedrijven veel geld met infrastructuurprojecten in de Golfstaten. Deze projecten liggen nu stil en hun financiering komt in het geding nu de economieën in de Golfstaten grotendeels zijn stilgevallen.
De oorlog bied China echter ook voordelen. Haar belangrijkste mondiale tegenstrever, de Verenigde Staten, is verwikkeld in een nieuw en kostbaar conflict, die het land volgens de Amerikaanse denktank Center for Strategic and International Studies (CSIS) 750 miljoen tot 1 miljard dollar per dag kost. Om de aanvallen op Iran uit te voeren hebben de Verenigde Staten het vliegdekschip USS Abraham Lincoln met een escorte van oorlogsschepen van de Zuid-Chinese Zee naar de Perzische Golf verplaatst. Daardoor heeft China nu meer manoeuvreerruimte in Oost- en Zuidoost-Azië.
Consequenties voor India en de EU
Voor India en de EU zijn er aan het conflict vooral negatieve consequenties verbonden. India onderhoudt zowel goede banden met Iran als met Israël. De Indiase premier Modi bezocht Israël nog twee dagen voor het begin van de oorlog. Het Iraanse fregat dat in de internationale wateren nabij Sri Lanka op 4 maart door een Amerikaanse onderzeeër tot zinken werd gebracht, was in Zuid-Azië op uitnodiging van India. Hier nam het deel aan multilaterale marine-oefeningen.
In oktober 2025 verkondigde Modi nog trots dat de Indiase marine de beschermheer van de Indische Oceaan is. Het tot zinken brengen van het Iraanse fregat illustreert dat India niet in staat is zijn eigen gasten te beschermen. De oorlog raakt de Indiase economie ook hard. Ongeveer 46 procent van de totale olie-import van India komt uit de Golfregio. Daarnaast is de Golf een belangrijke bestemming voor voedsel-export uit India en zijn de Golfstaten grote investeerders in de Indiase economie. Ook zijn er grote Indiase diaspora van bijna 8,5 miljoen mensen in de Golfstaten die in gevaar worden gebracht door deze oorlog.
In tegenstelling tot de redelijk goede Iraans-Indische relaties zijn de relaties tussen de EU en Iran in de afgelopen jaren sterk verslechterd. Dit komt door de militaire en politieke steun van Iran aan Rusland in de oorlog met Oekraïne, de grove mensenrechtenschendingen in Iran en spanningen over het Iraanse nucleaire programma. De EU heeft daarom meerdere sanctiepakketten ingesteld tegen Iran, die met name sinds 2022 verder zijn uitgebreid.
De klappen die de Europese economie krijgt door de stijgende energieprijzen zetten de financiële steun van de EU aan Oekraïne onder druk
De regionale oorlog heeft grote implicaties voor de EU. Alhoewel de directe olie-import uit de Golfstaten beperkt is, leidt het stilvallen van olie- en gasproductie in de Golf en de afsluiting van de Straat van Hormuz tot hogere energieprijzen in de Europese lidstaten. Daarnaast raken de meeste EU-lidstaten qua gasimport meer afhankelijk van Noorwegen en de VS, nu LNG uit Qatar de Europese markten niet kan bereiken. Vooral de grotere afhankelijkheid van de VS voor gasimport kan de EU kwetsbaar maken voor politieke druk vanuit het land. De regionale crisis kan ook nieuwe migratiestromen naar Europa op gang brengen, zeker als het Iraanse regime instort en een land met meer dan 90 miljoen inwoners mogelijk in een burgeroorlog verzeilt raakt.
De klappen die de Europese economie krijgt door de stijgende energieprijzen zetten de financiële steun van de EU aan Oekraïne onder druk. Daarnaast laten de verschillende reacties van de Europese leiders op de Amerikaanse-Israëlische aanvallen interne verdeeldheid binnen de EU zien. Terwijl de Duitse premier Merz bij een bezoek aan het Witte Huis op 3 maart weigerde de Amerikaans-Israëlische aanvallen te bekritiseren, was zijn Spaanse collega Sánchez fel in de veroordeling ervan. De openlijke verdeeldheid over de legitimiteit van deze door de VS en Israël begonnen oorlog ondermijnt de positie van de EU als een unitaire actor op het wereldtoneel.
Nieuwe wereldorde
De aanval op Iran is een nieuw voorbeeld van de rauwe machtspolitiek die de VS onder de Trump regering voeren. Net als bij de ontvoering van de Venezolaanse president Maduro wordt daarbij het internationale recht geschonden. Deze ontwikkeling brengt grote globale instabiliteit met zich mee en vormt met name een gevaar voor de kleinere spelers op het internationaal toneel, voor wie het internationale recht een waarborg van hun soevereiniteit is. Het Amerikaans-Israëlische optreden tegen Iran schept een precedent voor toekomstige conflicten die de wereld verder kunnen ontwrichten.