Lunteren: middelpunt van Nederland

Hessenwegen overbruggen grote afstanden in een redelijk recht lijn. De ‘lijn van Dan’ blijft de Hessenweg door de Gelderse vallei (Geografie 2024-03) daarom in zuidoostelijke richting volgen en na Barneveld gaat het rechtdoor langs Lunteren de stuwwal op. Voor Nederlandse begrippen is dit al een aardige berg; over een afstand van 400 meter voert het wel zo’n 20 meter omhoog. De Gelderse vallei gaat hier over in de Veluwe. De stuwwal van Lunteren is rijk aan grind. Zowel noordelijk grind dat door het ijs is meegenomen, als zuidelijk grind dat door voorlopers van de Rijn is aangevoerd. Het zuidelijk grind is afgezet in duidelijke lagen. Daarna heeft het ijs de lagen opgestuwd en zijn ze scheef in de berg komen te staan. Op het Actueel Hoogtemodel Nederland (AHN) is mooi te zien dat waar deze lagen aan het oppervlak komen, de grindgravers aan het werk gingen. 

Meetkundig middelpunt

Op het hoogste punt van de Goudsberg ligt een rond observatorium met een lindeboom, drie stenen en een strak vormgegeven omwalling. Op een van de keien staat dat dit het middelpunt van Nederland is. Het definiëren van een meetkundig middelpunt kan op veel manieren. Ik heb zelf de indruk dat hier een beetje is toegeredeneerd naar het voor toeristen meest gunstige punt. De top van de berg ligt ’toevallig’ net zo ver van het meest zuidwestelijke dorp van Nederland, Sint Anna ter Muiden in Zeeuws-Vlaanderen, als van het meest noordoostelijk gelegen Waddeneiland, Rotummeroog. En het ligt ook net zo ver van het meest zuidoostelijke punt van Nederland, het Drielandenpunt in Limburg, als van het meest noordwestelijk gelegen Waddeneiland, Terschelling. Voor de volledigheid: het topografisch middelpunt van Nederland was al gepasseerd bij Amersfoort (Geografie 2024-1) en er is ook nog een zwaartepunt van Nederland. Dit ligt bij Putten op de Veluwe. Als je daar Nederland zou optillen, blijft het hele land mooi in evenwicht. Ik heb daar heel wat studenten de ring aan de steen zien optillen en inderdaad, we zijn nooit omgevallen.

Beladen plek

Achter het middelpunt van Nederland ligt de Grote Zandgroeve. Een verlaten zand- en grindgroeve waar een trap van cortenstaal, vanaf het laagste punt tot de bovenste rand van de groeve, het verhaal van 140 duizend jaar landschapsontwikkeling vertelt. Al wandelend maak je kennis met een sabeltandtijger uit het Saalien, een rendier uit het Weichselien, een rund uit de Steentijd, een middeleeuwse ridder te paard en een man met een kruiwagen – zo werd honderd jaar geleden het grind naar boven gereden. Boven aangekomen is het maar een klein stukje naar de camping aan de andere kant van de Hessenweg. Op het eerste gezicht een camping zoals je er veel meer vindt op De Veluwe, met recreatiewoningen, seizoenstaanplaatsen, zwembad, midgetgolfbaan en animatieprogramma. Toch is deze plek onderwerp geweest van een beladen erfgoeddiscussie. Midden op het terrein met recreatiewoningen liggen een muur en een soort amfitheater waar NSB-leider Anton Mussert voor de oorlog zijn hagespraken hield (Geografie 2022-5). Het geeft je een ongemakkelijk gevoel als je daar rondloopt. De site is uniek, in redelijk goede staat en representeert een belangrijke periode en stroming uit onze geschiedenis. Alle reden dus voor een monumentenstatus en die heeft deze plek ook gekregen. Eind 2023 meldde omroep Gelderland dat het monument zal worden opgeknapt.

Luntersche Buurtbosch

Ten oosten van Lunteren ligt het Luntersche Buurtbosch, in beheer bij een stichting met dezelfde naam. Lunteren was een esdorp, waarin de boeren een markegenootschap hadden en gezamenlijk eigenaar waren van de open heidegronden. Omdat het hier de Veluwe is, heet de es hier trouwens ‘eng’. Na de invoering van de Markenwet (1886) is het notaris Van den Ham gelukt veel grond aan te kopen, die hij via zijn testament aan de bewoners van Lunteren schonk. In de geest van de tijd is het gebied beplant met bomen, maar dan volgens een bijzonder patroon, in de vorm van een rankende tak met bladeren. Dit groene rijksmonument is eigendom van een hele dorpsgemeenschap en zal de meeste bezoekers een beter gevoel geven dan de Muur van Mussert. Bij erfgoedbeheer is het goed dat beleving wel meeweegt en gevoel niet.