Kijk, luister en voel – ervaringsgericht veldwerk

Ga maar op dat rotsblok liggen. Kijk, luister en voel. Ineens zie je de wolken voorbij trekken en ervaar je de verwering van het graniet ‘aan den lijve’. Om nooit te vergeten!

Het is – een beetje een vreemde opdracht die leerlingen krijgen tijdens een fysisch-geografisch veldwerk in Dartmoor National Park. Die dag is er speciale aandacht voor de tors, mysterieus uitziende granietformaties. Leerlingen krijgen de instructie op een tor te gaan liggen, stil te zijn en alleen maar te kijken, luisteren en voelen. Er wordt aanvankelijk lacherig gereageerd, maar na enkele minuten is het doodstil en horen ze alleen het suizen van de wind, zien ze regenwolken voorbij trekken en voelen ze aan den lijve het graniet. Met als effect dat de verwering en erosie een andere dimensie krijgen. De studenten hebben als het ware de verwering van het graniet ‘gevoeld’.

Veldwerk

Gevraagd naar herinneringen aan aardrijkskundelessen noemen leerlingen en studenten opvallend vaak veldwerk. Dartmoor National Park zal door die ene opdracht zeker beklijven. Het is een mooi voorbeeld van ervaringsgericht veldwerk: activiteiten waarbij het gaat om de ervaringen, emoties en gevoelens die een plek of gebied oproept. Leerlingen en studenten worden uitgedaagd hun gevoelens over een plek of omgeving te onderzoeken en te beschrijven. Het draait om individuele ervaringen. Wat de een mooi aan een landschap vindt, hoeft niet meteen eenzelfde reactie bij een ander op te roepen. Ervaringsgericht veldwerk stimuleert een sterkere bewustwording van een plek of omgeving door de deelnemers te laten observeren, beschrijven, reflecteren en al hun zintuigen gebruiken. Hierdoor worden ze zich meer bewust van zichzelf en de wereld om zich heen.

Stap de deur uit

Voor ervaringsgericht veldwerk hoef je niet op een bijzondere of exotische locatie te zijn. Stap de deur van de school uit en begin! Veel opdrachtjes kun je makkelijk binnen één lesuur afronden en ze zijn geschikt voor alle doelgroepen. We geven hier enkele voorbeelden.

Ontdekkaartjes

Leerlingen krijgen kaartjes met verrassende vragen die hen op een andere manier naar een wijk laten kijken. Bijvoorbeeld:

• wat zou er gebeuren als er hier geen mensen zouden mogen komen;
• bedenk een nieuwe naam voor dit gebied;
• hoeveel redenen kun je bedenken om hier te willen wonen;
• hoe kun je deze plek verbeteren?

Deze opdracht is geschikt voor oriëntatie op een wijk of gebied.

Geluidskaart

De omgeving staat bol van geluiden, of je nu in de stad of in het buitengebied bent. Die geluiden worden door iedereen anders ervaren. Sommige zijn hinderlijk en leiden tot geluidsoverlast. Andere kunnen zorgen voor een levendige sfeer (bijvoorbeeld geroezemoes) of bijdragen aan een rustmoment (kabbelend beekje, zingende merel). Helemaal stil is het bijna nooit, maar als dat toch eens gebeurt, weet je niet wat je meemaakt.

Laat leerlingen op een stukje karton alle geluiden opschrijven die zij gedurende twee minuten horen. Je maakt het nog uitdagender door ze te vragen de geluiden in de vier windrichtingen te benoemen.

Gebruik deze opdracht om leerlingen plekken met elkaar te laten vergelijken.

Foto-opdracht

Vraag leerlingen twee foto’s te maken in een wijk of een gebied. De ene moet gaan over wat voor hen het unieke van de plek laat zien. De andere over iets wat ze niet hadden verwacht in het gebied of waardoor ze verrast werden. Je kunt leerlingen vragen de foto’s te uploaden naar een digitaal prikbord, een padlet.

Haiku

Laat leerlingen een ‘haiku’ schrijven over hun ervaringen in het veldwerkgebied. Een haiku is een Japanse dichtvorm waarin je waarnemingen uit de natuur vastlegt. Een echte haiku heeft 3 regels en in totaal 17 lettergrepen: de eerste regel heeft er 5, de tweede 7 en de derde weer 5. Zó precies hoeft het in de opdracht weer niet. Neem het voorbeeld van een leerling uit 3 vmbo:

De foto-opdracht en haiku zijn geschikt om met leerlingen het veldwerk samen te vatten en klassikaal na te bespreken.

Heel erg ín de stad

Theo Peenstra, lerarenopleider aardrijkskunde Windesheim Zwolle, heeft enkele veldwerkopdrachten ingezet bij een excursie naar Berlijn. De studenten kregen in de trein een boekje met een harde kaft, waarin zij de hele week tekeningen en notities maakten. Drie à vier keer per dag zetten de lerarenopleiders een opdrachtje in de WhatsApp-groep. Dat begon al in de trein met de opdracht een tekening van het Duitse landschap te maken. Een aantal opdrachten ontstond spontaan. Zo werd de groep na een bezoek aan een Libanees restaurant in de wijk Kreuzberg gevraagd: wat heb je gegeten dat je nog niet eerder hebt gehad? En zou je dat in Nederland ook eten? Door dit soort ervaringen en reflectie daarop ‘ben je heel erg in die stad’, aldus Theo. Niet alleen studenten maar ook de docenten gingen op een andere manier naar de stad kijken, ‘doordat je je bewuster bent van geuren, kleuren en geluiden’. Voor Windesheim is deze manier van werken een mooie eerste stap naar bewustwording. ‘Het is een manier van waarnemen die we vaker willen laten terugkomen in excursies.’

Verwondering

Joyce Witter, aardrijkskundedocent, zette kleine veldwerkopdrachten in voor haar derdeklassers van het Penta Jacob van Liesveldt in Hellevoetsluis. Tijdens een veldwerk in Rotterdam Zuid gaf ze haar leerlingen foto-opdrachten om ze beter te laten kijken. Zo maakten ze in de Afrikaanderwijk foto’s van dingen die hen verrasten in die wijk. En op de Kop van Zuid moesten ze een historische foto van de wijk opnieuw fotograferen. De opdrachten zetten volgens Joyce, ‘leerlingen aan tot verwondering en vragen stellen’. Ze waren onder de indruk van de veranderingen in de wijk en hoe die in de toekomst nog verder gaat veranderen. Ook Joyce en haar collega’s willen de opdrachten graag nog vaker inzetten. Joyce: ‘Leerlingen vinden veldwerk altijd leuk. Zelfs al reizen ze met hun ouders de wereld over, je hoeft niet per se ver weg te zijn om onder de indruk te zijn van een gebied.’

Waarom ervaringsgericht veldwerk?

Welk type veldwerk je als docent kiest, zal afhangen van je doelen, de beschikbare tijd en eerdere ervaringen met veldwerk. Ervaringsgericht veldwerk kan een waardevolle aanvulling zijn op al bestaand veldwerk; het kan ook op zichzelf staan. Een onderzoek door leerlingen naar de leefbaarheid van een buurt of dorp biedt allerlei mogelijkheden om gegevens te verzamelen. Leerlingen kunnen de leeftijd en kwaliteit van diverse woningtypen in kaart brengen. Ze kunnen kijken naar de kwaliteit van de woonomgeving en de beschikbaarheid van voorzieningen. Ze kunnen autoverkeer op bepaalde locaties tellen. Deze activiteiten leveren vooral kwantitatieve gegevens over allerlei leefbaarheidsaspecten van een woonbuurt. Je kunt hetzelfde veldwerk ook starten met opdrachten die de leerlingen meer persoonlijk betrekken bij de buurt en bij de leefbaarheidsaspecten die zij onderzoeken. De ‘ontdekkaartjes’ helpen daarbij. Ze kunnen oudere inwoners bijvoorbeeld vragen hoe de buurt of het dorp er vroeger uitzag en hoe het was om er toen te wonen. Oude foto’s helpen dan de verhalen te lokaliseren.

Ervaringsgerichte opdrachten bieden leerlingen gelegenheid te wennen aan de plek of omgeving waar het veldwerk plaatsvindt. Het zet ze aan het denken en ze worden zich bewust van wat er bijzonder en interessant is aan die plek. Leerlingen kijken met andere ogen naar een bekende omgeving of een omgeving waar ze niet of minder bekend zijn. Ervaringsgericht veldwerk draagt op deze manier bij aan de ontwikkeling van een sense of place bij leerlingen. Dat kan een positief effect hebben op het leren van (abstracte) aardrijkskundige begrippen en concepten. Veldwerk waarbij leerlingen meerdere zintuigen mogen gebruiken, maakt dat ze zich beter herinneren wat ze hebben geleerd. Het stimuleert leerlingen de rijkdom en complexiteit van een plek te waarderen en biedt een context voor bestaande ideeën en kennis.

Ervaringsgericht veldwerk biedt ook een opstapje om leerlingen meer te betrekken bij sociale en ruimtelijke ontwikkelingen in hun eigen omgeving of elders. Je kunt het leren versterken door leerlingen zich te laten verwonderen over de eigen omgeving en aandacht te krijgen voor esthetische aspecten van die plek. Wellicht vergroot dat hun betrokkenheid bij de eigen omgeving en ook de bereidheid om participeren. Dat is een mooie uitdaging voor ons als leraren aardrijkskunde.