Noordwest-Schotland: de omgekeerde wereld

In het woeste landschap van Noordwest-Schotland moet in het verre verleden iets merkwaardigs gebeurd zijn. Want boven op een heel oud gesteente ligt een nog veel ouder gesteente. In de buurt van het stadje Ullapool komt de oorzaak aan het licht en in het nabijgelegen bezoekerscentrum volgt meer uitleg.

Het ruige, bergachtige landschap aan de noordwestkust van Schotland heeft diepe inhammen, waaronder de North Minch, het grote wateroppervlak tussen de Hebriden en het Schotse vasteland. Ze zijn deels uitgeschuurd tijdens het laatste glaciaal, het Weichselien, dat de locals het Devensian noemen. Je bent hier nergens ver van zee. Doordat het gebergte schaars begroeid is, heb je er weidse uitzichten. Ullapool is maar een kleine stad en ligt aan een loch, in dit geval een diepe inham van de zee. Het is een goed uitgangspunt om het woeste reliëf in de omgeving te verkennen. Alle gesteenten hier zijn heel oud, van 480 miljoen jaar tot zelfs 3 miljard jaar terug. Maar de opbouw is verre van logisch. Hoe zit dat precies?

Oerbotsing

In Geografie 2025-3 beschreven we hoe de Britse eilanden ontstonden door de botsing van het oostelijk deel van het continent Laurentia, voornamelijk het huidige Noord-Amerika, op de kleinere continenten Baltica en Avalonia (figuur 1). Schotland (toen onderdeel van Laurentia) lag 600 miljoen jaar geleden op het zuidelijk halfrond en schoof naar het zuidoosten. Daar clashte het 400 miljoen jaar terug met Engeland (onderdeel van Avalonia) en kreeg een harde dreun van Baltica (ongeveer het huidige Scandinavië met een stukje Rusland). Daarna bewogen de oude continenten verder tot hun huidige plek.

Overschuiving

Vooral door de harde botsing tussen Laurentia en Baltica schoof ongeveer 430 miljoen jaar geleden de Moine Schist-laag ter hoogte van het huidige Noordoost-Schotland over de jongere gesteenten van Baltica naar het westen. Zo’n overschuiving heet in het Engels een thrust. Het is eigenlijk de omgekeerde wereld. Immers: in de geologie geldt standaard dat jonge gesteentelagen boven op oudere gesteentelagen liggen en niet andersom (figuur 2). 

Een thrust voltrekt zich heel langzaam, met enkele centimeters per jaar, ongeveer op dezelfde manier en met dezelfde traagheid als de geleidelijke verbreding van de Atlantische Oceaan in de tegenwoordige tijd. Je merkt het niet in een mensenleven. De overschuiving in Noordwest-Schotland heet de Moine Thrust, is ruim 200 kilometer lang en verloopt noordnoordoost-zuidzuidwest. De overschuiving vormt het westelijk deel van de Caledonian Mountains. In feite is er sprake van een grote overschuiving en een fors aantal kleinere. 

Bij de grote Moine Thrust is Moine Schist, dat bestaat uit metamorfe zand- en kleisteen, van oost naar west geschoven over afzettingen van de veel jongere Durness Limestone (zie kader Ouderdom). Onder die twee ligt nog veel ouder gesteente: de 3 miljard jaar oude Lewisian Gneis, een hard gesteente dat de basis vormt van een groot deel van Noordwest-Schotland (figuur 3). Het is heel fraai ontsloten op het uiterste noordwestelijke puntje van het eiland Lewis. Hier kun je langs de rotsige, steile kust het oudste en het jongste gesteente van Europa zien, de Lewisian Gneis met daar bovenop het jongste ‘gesteente’: keileem uit het laatste glaciaal, afgezet toen Schotland bedekt was door een enorme ijskap. 

Knockan Crag

Midden in dit ruige landschap met steile bergwanden en talloze rivieren staat het bezoekerscentrum Knockan Crag. Het is onderdeel van het Geopark North West Highlands. Onder de titels ‘A Moving Story’ en ‘Around the world in 600 million years’ wordt met kaarten, profielen en gesteenten uitgebeeld hoe het reliëf in dit gebied is gevormd. Ook is er veel aandacht voor de manier waarop en in welke volgorde de gesteenten zijn gevormd en welke krachten daarbij een rol hebben gespeeld.

Buiten kun je een route lopen langs de gesteenten en de daaruit gevormde landschappen, met vermelding waar en wanneer ze zijn ontstaan. Ze zijn in lagen op elkaar gelegd op de manier zoals ze rondom in het veld in het groot voorkomen. Je krijgt daarmee een overzicht van de geologische werkelijkheid over hele gebied. Zo wordt inzichtelijk welke enorme afstanden in plaats en tijd Schotland heeft afgelegd.