Van Fretum Bassora tot Straat van Hormuz

Op het kruispunt van continenten en wereldmachten ligt een smalle waterweg, de Straat van Hormuz. Al eeuwenlang vormt deze doorgang het brandpunt van handel, energietransport en geopolitieke spanning. Wie de Straat controleert, oefent invloed uit ver voorbij haar oevers. 

In 1645-1646 onderzocht de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) de handelsmogelijkheden met Basra, de havenstad aan de gezamenlijke monding van de rivieren Eufraat en Tigris, bij het noordwestelijke uiteinde van de Perzische Golf. Van de reis van een van die schepen, jacht Delfshaven, is een journaal bewaard, geschreven door Cornelis Cornelisz. Roobacker, die de expeditie leidde. Het journaal illustreert hoe Europese zeelui in die tijd omgingen met lokale toponiemen. De ‘onbegrijpelijke’ toponiemen werden vervangen door Nederlandse. Zo gaf Roobacker het eiland Kharg de naam Delft en in de monding van de Shatt al-Arab hernoemde hij twee eilandjes tot Amsterdam en Middelburg. 

Vrijgegeven

De kaarten van de VOC mochten niet gedrukt worden, uit angst dat ze in handen van concurrenten zouden komen. Van de afzonderlijke getekende kaarten werd een administratie bijgehouden – voor gedrukte kaarten was dat nauwelijks mogelijk geweest. In het midden van de 18e eeuw waren er inmiddels zo veel buitenlandse gedrukte kaarten van de Oostindische wateren beschikbaar, dat het verbod geen zin meer had en werd opgeheven. 

Johannes II van Keulen, uitgever van zeekaarten, besloot direct zijn stuurmansgids (boek met zeekaarten en teksten met zeilaanwijzigen) uit te breiden met een nieuw deel over het handelsgebied van de Compagnie. Dit deel verscheen in 1753 en omvatte de hele Indische Oceaan en Oost-Indië. Een van de kaarten is de Afteekening van de Persische Golf met alle desselfs havens, dieptens, ende ankergronden (figuur 1). Je zou denken dat dit de eerste Nederlandse gedrukte kaart van het gebied is, maar nee. Al in 1599 verscheen een kleine kaart Ormus in het Caert-Thresoor, uitgegeven door Barent Langenes en Cornelis Claesz. Dit kaartje dateert van vóór de oprichting van de VOC en is geheel op Portugese bronnen gebaseerd.

Van Keulen gebruikte voor zijn versie de kaarten van de VOC en Engelse exemplaren. We zien dieptepeilingen van de routes van de Delfshaven en andere schepen. De vaarroute ging langs de noordkust van de Perzische Golf. Aan de zuidkust kwam de VOC niet. Voor die kust zijn grote zandbanken getekend en daar waagde men zich niet. Er viel ook weinig handel te drijven, want de woestijn reikt er tot pal aan de Golf. Opvallend afwezig is het schiereiland Qatar en opvallend aanwezig zijn brede, niet bestaande rivieren, bossen en steden in het binnenland van Abu Dhabi en Saoedi-Arabië. 

Hormuz

Hormuz is een stad op een gelijknamig eilandje aan de noordkant van de Straat van Hormuz. Eeuwenlang was het de hoofdstad van het emiraat Hormuz en een van de belangrijkste handelssteden in het Midden-Oosten. Aan het begin van de 16e eeuw, toen er zo'n 40.000 mensen woonden, werd de stad onderworpen door de Portugezen, die hier een fort bouwden. Hormuz werd een Portugese vazalstaat, totdat sjah Abbas I de Grote, samen met de Engelse Oostindische Compagnie, de Portugese bezetters verdreef. De sjah had enkele jaren eerder de stad Gamron ingenomen en die hernoemd in Bandar Abbas (Haven van Abbas). De stad Hormuz raakte daarna in verval.

Toen het nog een belangrijke handelsstad in Perzië was, zijn van Hormuz diverse afbeeldingen gemaakt door Europese cartografen. Zo bevat de Histoire générale des Voyagesvan Antoine François Prévost uit 1746 een kaart van de stad en het eiland Hormuz. Deze is getekend door de Franse geograaf Jacques Nicholas Bellin. In 1747 verscheen een Duitse vertaling met dezelfde kaarten, maar dan opnieuw gegraveerd met Duitse teksten. Op de kaart Das Eyland Ormus oder Jerun (figuur 2) is het eiland in vergelijking met de omgeving sterk vergroot weergegeven. Aan de bovenzijde is nog net de Perzische kust te zien, met de stad Bandar Abbas (Komrun, zie hiervoor Gamron), die destijds veel belangrijker was dan Hormuz. Er is ook een Nederlandse versie bekend, gegraveerd door Jacob van der Schley, in de Nederlandse uitgave van Prévost, eveneens uit 1747.

Toponiemen

Tegenwoordig worden voor dit langgerekte zeegebied drie namen gebruikt, (van oost naar west) Golf van Oman, Straat van Hormuz en Perzische (of Arabische) Golf. Op de kaart van Van Keulen worden deze wateren nog gezamenlijk aangeduid met ‘De Persesche Golf’. Op Europese kaarten uit de 16e tot 20e eeuw wisselen de benamingen sterk. Toen de Portugezen begin 16e eeuw de regio bereikten, namen zij de lokale naam over als ‘Sino Persico’. Abraham Ortelius sprakt in 1570 van ‘Mare Elcatif olim Sinus Persicus’ (Elcatif Zee of Perzische Golf), terwijl Jodocus Hondius dit in 1606 veranderde in ‘Sinus Arabicus’. ‘Elcatif’ verwijst naar Qatif, een belangrijke haven in het huidige Saoedi-Arabië.

Tot circa 1680 werd de Straat van Hormuz op Europese kaarten aangeduid als ‘Bassora Fretum’ (Straat van Basra). Maar omdat die naam wegens ruimtegebrek op de kaarten vaak grotendeels in de Golf van Oman geplaatst is, blijft onduidelijk of alleen de zeestraat of ook de Golf van Oman met die naam bedoeld wordt.

In de late 17e eeuw wordt op Franse kaarten de zeestraat aangeduid met ‘Détroit de Moçandan’ (Straat van Musandam), naar het zuidelijke schiereiland in de zeestraat. Tegelijk wordt de Golf van Oman er ‘Golfe d’Ormus’ genoemd, terwijl de Perzische Golf soms als ‘Golphe de Bassora’ (Golf van Basra) staat aangeduid. Waarom de naam ‘Golf van Hormuz’ in gebruik kwam, is onduidelijk. Mogelijk werd de zee-engte genoemd naar de van oudsher bekendste haven voor Europeanen, Hormuz, al was die toen al overvleugeld door Gamron. De namen ‘Golf van Basra’ en ‘Golf van Hormuz’ bleven slechts kort in gebruik.

In de 18e eeuw bracht de Deense ontdekkingsreiziger Carsten Niebuhr verandering: op zijn kaart (1761-1767) verschijnt voor het eerst de Arabische naam ‘Bahhr Omân’ (Zee van Oman). Deze naam bleef behouden, al veranderde ‘zee’ later in ‘golf’. Zo'n dertig jaar eerder was de naam Hormuz al naar de zeestraat verschoven. De eerste vermelding ‘Fretum Ormus’ (Straat van Hormuz) heb ik gevonden op een kaart van Johann Baptist Homann uit 1737 (figuur 3). Die naam is tot de dag van vandaag behouden, al is in het Nederlands meestal de spelling 'Ormoes' gebruikt

In Delft bestaat sinds 1989 in een wijk waar het straatnaamthema 'wereldoriëntatie' is, een ‘Straat van Ormoes’. Het Algemeen Dagblad schrijft op 30 maart 2026: ‘Het is een van de weinige straten in Nederland die naar die beroemde zeestraat verwijst en hij is gewoon altijd open. Of een pakketbus moet de boel ophouden...’