[7] Polder II in 1873
Droogmaking en verkaveling van Polder II [Houtrakpolder], 1:10.000. Amsterdam Allard Pierson UvA, HB-KZL 62.10.13, bruikleen KNAG.
In het westen van Nederland zijn vanaf begin 17e eeuw enorm veel meren, meertjes, rivier- en zeearmen ingepolderd. Voor de meeste van deze droogmakerijen zijn kaarten vervaardigd: planningskaarten, technische kaarten voor de uitvoering van de droogmaking en kaarten met de beoogde perceelsgrenzen om investeerders aan te trekken. In het dit jaar verschenen boek Polderkaarten van Wim Renkema, Marc Hameleers en Peter van der Krogt zijn honderden van deze kaarten beschreven en afgebeeld. Om het boek niet te omvangrijk te laten worden – het telt toch al 900 pagina’s – zijn kaarten van na 1860 niet opgenomen. De hier afgebeelde kaart van Polder II is uit 1873 en dus dertien jaar te nieuw voor het boek.
Hele IJ ingepolderd
In 1863 werd besloten het Noordzeekanaal aan te leggen om Amsterdam een betere verbinding met de zee te geven. Als je de kaarten van vóór 1870 bekijkt, zie je dat het brede water van het IJ tot aan de duinen bij Velsen kwam. Een kanaaltje van een kilometer of zes door de duinen zou genoeg zijn. Het plan was echter het gehele IJ in te polderen, met het kanaal ertussen. Door de verkoop van de gronden in de polders kon een deel van de aanleg van het kanaal terugverdiend worden. Met dit doel zijn tussen 1865 en 1872 tien polders aangelegd – voorlopig waren deze simpelweg genummerd met romeinse cijfers. Het grootste deel van dit nieuwe land was vruchtbare kleigrond. Nadat er poldersloten en -wegen waren aangelegd, zijn tussen 1873 en 1879 de gronden geveild.
Polder II ligt tussen de Spaarndammerdijk, Zijkanaal F, het Noordzeekanaal en Zijkanaal C. De aanvankelijke naamgeving van de polders en die van de zijkanalen getuigt van weinig fantasie.
Midden in de polder bevindt zich het voormalige eiland Ruigoord en aan de zuidzijde liggen twee oude polders vóór de Spaarndammerdijk. De polder kreeg hierdoor een merkwaardige vorm. Die is op de kaart goed te zien, doordat de wegen en sloten in de polder in roodbruin gedrukt zijn. Op het eiland Ruigoord werd een dorp gebouwd voor de Zeeuwse en Westfriese landarbeiders die in de nieuwe polder werkten. In 1892 kreeg dat dorpje een katholieke kerk.
Gewijzigd ontwerp
Zoals een tekstje aan de linkerkant duidelijk maakt, is de kaart een gewijzigd ontwerp van de verkaveling, dat op 8 oktober 1873 was goedgekeurd door de minister van Binnenlandse Zaken, en vervolgens ‘ingezonden’ aan die minister op 5 juni 1873. De sloten en wegen waren er toen nog niet. Op 1 juli 1873 schreef De Standaard nog: ‘Bij Halfweg-Haarlem is het IJ reeds geheel droog, en daardoor het (vroegere) eiland Ruigoord met den vasten wal verbonden. Niet lang meer en geheel het IJ is een zwarte, doodsche, moerassige vlakte geworden. Maar ook die toestand gaat voorbij.’ Aan het eind wordt daaraan toegevoegd: ‘Vele schilderachtige vergezichten zullen we moeten missen, maar ook het graanveld heeft zijn poëzie.’ Het jaar erop laat men er al koolzaad groeien.
Op 17 juni 1874 wordt 1500 hectare koolzaad ‘te velde staande in een gedeelte van de Houtrak-polder’ geveild. In de advertentie en de brochure voor de veiling komt voor de eerste keer de naam Houtrakpolder voor. In de brochure is ook een kaart opgenomen, Drooggemaakte gronden in het westelijk Y (Junij 1874). De naam Houtrakpolder staat nog niet op de kaart. Het blijkt dat het plan op de goedgekeurde kaart toch niet geheel is gevolgd. De verkaveling is iets anders. Het belangrijkste verschil is dat op de kaart uit 1873 het eiland Ruigoord een afwateringskanaal heeft naar Zijkanaal F. Maar die afwatering blijkt in 1874 niet aangelegd te zijn. Ruigoord waterde gewoon af in de nieuwe polder.
In oktober 1874 en februari 1875 zijn de percelen in de 1275 ha grote polder verkocht voor bijna 2,5 miljoen gulden, wat overeenkomt met bijna 30 miljoen euro nu.
Kijken we op Google Earth naar de Houtrakpolder, dan zijn er nauwelijks nog percelen waar je de ‘poëzie van het graanveld’ kunt ervaren. Het oostelijk deel van de polder is verdwenen bij de aanleg van havens en industriegebieden. Eerst de Amerikahaven in de jaren 1960 en vervolgens de Afrikahaven, die in de jaren 1997 tot 2001 aangelegd is. Ook het Zijkanaal F is verdwenen, op een paar honderd meter bij Halfweg na. Het ‘eiland’ Ruigoord met het dorpje is gespaard gebleven, maar is vrijwel geheel omsloten door industriegebied. Dat het dorp nog bestaat, is te danken aan een actie van krakers in 1973, die protesteerden tegen de aanleg van de Afrikahaven (die er ruim 25 jaar later toch kwam). Inmiddels is Ruigoord een kunstenaarskolonie en worden in de kerk culturele activiteiten georganiseerd. Het zuiden en westen van de oude polder worden nu ingenomen door Recreatiegebied Spaarnwoude met bossen en waterpartijen.