Van savanne tot stad zit ramvol informatie, in zowel tekst als kaart. Het boek is aantrekkelijk voor wie geïnteresseerd is in diepgravende, geografisch-historische analyses en openstaat voor nieuwe denkrichtingen. De kaarten in het boek zullen sowieso elke geograaf bekoren.
Christian Grataloup, de maker van onder andere de Atlas van de wereldgeschiedenis en de Atlas van de aarde en de mens, laat zien hoe de plek waar mensen wonen de geschiedenis beïnvloedde. Hij combineert inzichten uit geografie, antropologie, demografie en geschiedenis om een breed en diepgaand beeld te schetsen van samenlevingen door de tijd heen. Met verhalen van lokale gemeenschappen die door onderling contact de hele wereld verbinden. En dat vanuit een niet-eurocentrisch perspectief. Het levert verrassende inzichten op.
Geglobaliseerde wereld
Dit boek is eigenlijk een heel uitgebreide uiteenzetting van hoe de wereld steeds meer geglobaliseerd is geraakt. Op verschillende plekken ontwikkelden groepen mensen samenlevingen, die in de loop der tijd sterk met elkaar verbonden raakten. De locaties van die samenlevingen hadden grote invloed op de ontwikkeling ervan. Bijvoorbeeld vanwege het klimaat, de natuurlijke omgeving, mogelijkheden voor landbouw, de aanwezigheid van dieren. De fysieke afstand speelde uiteraard een belangrijke rol in de mate van verbondenheid tussen diverse groepen. Logisch dat op afgelegen eilanden mensen het langst geïsoleerd bleven leven, zoals de Aboriginals in Australië. Dat land werd pas begin 17e eeuw ‘ontdekt’ door Europeanen. Maar al lang daarvoor was het bestaan van deze samenleving bij anderen bekend. Tweeduizend jaar voor Christus zou er al contact zijn geweest tussen Polynesiërs, die uitzonderlijk goede zeevaarders waren, en Aboriginals (figuur 1).
Eurocentrischisch wereldbeeld
Grataloup zet de mondiale geschiedenis af tegen onze eurocentristische voorstelling daarvan. Steeds toont hij wat er elders in de wereld gebeurde op de ‘historische momenten’ die westerlingen vertrouwd zijn. Soms gaat het om zeer belangwekkende ontwikkelingen, waarvan wij nauwelijks weet hebben. Zonder de uitvinding van de toom en later de stijgbeugels door steppenvolken in Centraal-Azië bijvoorbeeld had het paard nooit ingezet kunnen worden als rij- of lastdier. Het maakt duidelijk hoe hardnekkig en onvolledig het wereldbeeld is dat wij in Nederland en in het Westen krijgen voorgeschoteld.
Grataloup zet de mondiale geschiedenis af tegen onze eurocentrische voorstelling daarvan
Alternatieve scenario’s
De geschiedenis kunnen we niet veranderen, maar Grataloup zet je als lezer wel flink aan het denken en speculeren. Hoe zou de wereld eruit hebben gezien als niet de Europeanen, maar de Chinezen de grote ontdekkingsreizigers waren geworden? Wat als de industriële revolutie was begonnen in China of India, in plaats van in Europa? Wat als zeevaarders uit Polynesië goede contacten hadden opgebouwd met samenlevingen in Azië of Afrika? Grataloup legt uit waarom deze scenario’s al dan niet realistisch hadden kunnen zijn.
Aan het werk
Qua inhoud is dit een fascinerend boek met hoge informatiedichtheid. Dat is ook een valkuil: het is soms lastig te volgen. Er worden veel details opgesomd, met verwijzingen naar andere geografische zienswijzen, diverse historische perioden, complexe thema’s en ontwikkelingsprocessen. Je moet op het puntje van je stoel blijven zitten om de draad niet kwijt te raken. Daarbij leest het soms meer als een theorieboek uit je studietijd, met veel beschouwingen, verbanden tussen ontwikkelingen en verwijzingen naar literatuur. Geen boek dus dat je in een weekend even lekker uitleest. Maar wel een eyeopener als je er de tijd voor neemt.
Verrassende kaarten
Het meest in het oog springend zijn de kaarten, alleen al daarvoor zou je Van savanne tot stad moeten openslaan. In het midden vind je 56 kaarten in kleur. Bekijk ze zorgvuldig, want ook hier is de informatiedichtheid hoog. De kaarten ondersteunen de tekst en zien er interessant en verrassend uit. De verbondenheid van de wereld over zee bijvoorbeeld, waarbij je vanuit een andere hoek dan voor ons gebruikelijk kijkt, toont de scheepvaartroutes van de Europeanen vanaf de 15e eeuw (figuur 2). De tekst bij de kaart opent met de zin ‘Overzee is ver weg’. Want als iets duidelijk wordt uit deze kaart, is het hoeveel tijd het kostte om bestemmingen overzee te bereiken. Enkel de enorme winstkansen brachten Europeanen zover. De as van de oude wereld aan het begin van onze jaartelling brengt de verbondenheid tussen samenlevingen duidelijk voor het voetlicht. Rond het jaar 200 woonde meer dan twee derde van de wereldbevolking in een strook tussen de Gele en de Oost-Chinese Zee aan de ene en de Middellandse Zee aan de andere kant. De twee belangrijkste mogendheden, het Han-rijk en het Romeinse Rijk, bevonden zich aan de uiteinden (figuur 3).
Hoewel een groot deel van het boek de geschiedenis van de wereld behandelt, zijn er ook kaarten over actuele thema’s, zoals fossiele brandstoffen, vervuiling en de stand van de permafrost.
Geografie
De grote les is dat mensen wereldwijd vanaf het allereerste begin onderling verbonden zijn, soms op kleine en soms op grote schaal. Daarmee zijn ook hun sociale systemen, economieën, communicatiemiddelen, problemen en meer verbonden. Geografie speelde in deze verbondenheid een belangrijke rol. Volgens Grataloup is de geschiedenis van de mensheid zelfs niet los te zien van geografie.