Een ‘droevige geschiedenis’ van het Amazonegebied: Kleinpennings laatste boek

Enkele jaren geleden nam Jan Kleinpenning het initiatief om twee boeken over de ontwikkelingen in het Braziliaanse Amazonegebied te maken. Die zijn nu verschenen. Ze vormen de afronding van een imposant oeuvre, dat zeventig jaar geleden, in 1956, begon met publicaties in het studentenblad Geografencontact. 

Begin 2026 werd hij 90 jaar: Jan Kleinpenning, emeritus hoogleraar sociale geografie van ontwikkelingslanden aan de Radboud Universiteit. Enkele jaren geleden verhuisde hij samen met zijn vrouw Annelies Zoomers, zij is emeritus hoogleraar internationale ontwikkelingsstudies in Utrecht, van Odijk naar Harlingen. ‘We hadden Friesland leren kennen door ons vakantieappartement in Harlingen. Toen Annelies niet meer gebonden was aan Utrecht, zijn we verhuisd naar een historisch pand hier in de binnenstad. Het appartement hebben we verkocht; in ruil daarvoor hebben we nu een klein winkelpand dat we aan het inrichten zijn als een arts and seashell gallery. Een nieuwe fase in ons bestaan’, aldus Kleinpenning. Zij zijn net terug van een vakantie in Kaapverdië. Dat is fysiek nog mogelijk, hoewel hij kampt met slecht zicht. Lezen lukt alleen nog enigszins met een loep.

Het contrast met de jaren 1970 is groot, toen Jan Kleinpenning veelvuldig studiereizen ondernam door het Braziliaanse deel van het Amazonegebied. Hoofdthema van zijn onderzoek: de toenmalige overheidsmaatregelen om de Amazoneregio in de nationale economie en samenleving te integreren. De publicaties daarover verschenen in een waaier van tijdschriften, boeken en vakgroeppublicaties. Ze zijn nu omgewerkt tot een samenhangend geheel in het vorig jaar verschenen The Brazilian Amazonia in Change I: Opening Up and Colonisation in the 1970s. 

Kleinpenning noemt het zijn laatste publicatie. ‘Het ging mij vooral om de begeleide kolonisatieprojecten die bedoeld waren om kleine boeren en landloze plattelanders uit het dichtbevolkte, arme en door droogte getroffen noordoosten van Brazilië in het Amazonegebied een beter bestaan te bieden. Zij moesten zich onder meer vestigen langs de Transamazônica. Het eerste deel van die weg werd in 1972 geopend. Daarna begon de grootschalige openlegging en exploitatie van het gebied.’ In het boek is een hoofdstuk opgenomen over de veranderingen in bevolkingsgroei en -spreiding in 1960-1980 als gevolg van de wegenbouw. Bijzondere belangstelling is er voor de veranderingen die het stadje Altamira tot midden jaren 1980 onderging als gevolg van de komst van de Transamazônica. Auteur van dit hoofdstuk is een voormalig student van hem, Ron Milder, die er in 1986 een doctoraalscriptie over schreef.

Actualiteit

Kleinpenning voelde zich niet gekwalificeerd om een beeld te geven van de ontwikkelingen na 1980 tot en met 2023. Hij besloot daarom Gerd Kohlhepp uit te nodigen het vervolg te schrijven. Kohlhepp is een emeritus hoogleraar sociale geografie uit Tübingen, net als Kleinpenning gespecialiseerd in Latijns-Amerika, met tal van publicaties over het Amazonegebied op zijn naam. Kohlhepp nam de uitnodiging graag aan en schreef The Brazilian Amazonia in Change II: Five Decades of Exploitation, Deforestation and Attempts at Sustainable Development. Het boek is gewijd aan de mijnbouw, veeteelt, verbouw van soja, aanleg van transportinfrastructuur en waterkrachtcentrales. En aan de veelal negatieve effecten daarvan voor de inheemse bevolking en natuur: ontbossing, grootschalige vernietiging van de biodiversiteit, toenemende wisselvalligheid van het klimaat, en de zorgwekkende CO₂-uitstoot. Desastreus was het bewind van president Bolsonaro (2019-2022), hoopgevend waren de maatregelen die Lula da Silva nam, nadat hij opnieuw president was geworden. Kolhhepps waarschuwing: ‘De ecologisch en maatschappelijk kwetsbare regio moet worden beschermd tegen verdere dubieuze grootschalige projecten’ die ‘serieuze sociale nadelen voor de meerderheid van de regionale bevolking, ingrijpende sociale conflicten en permanente ecologische schade’ met zich meebrengen en bovendien ‘de financiële draagkracht van de staat overbelasten’.

Kleinpenning typeert beide boeken als ‘een droevige geschiedenis van wat gebeurde in de afgelopen vijftig jaar in het Braziliaanse Amazonegebied’. De boeken vertellen ‘hoe gebruik, misbruik, plundering en ontbossing het grootste tropische regenwoud in de wereld hebben veranderd’. Maar: ‘Sometimes sad histories have to be written.’ 

Beide titels (respectievelijk 235 en 451 pagina’s) zijn uitgegeven door het Ilbero-Amerikanisches Institut in Berlijn bij Transkript Verlag en open access beschikbaar.