Nederlands landschap in boeken
Terwijl fysische geografie op de middelbare school tegenwoordig bar weinig aandacht krijgt, zijn er in de loop der tijd heel wat (les)boeken over het landschap verschenen. Die werden en worden vooral gebruikt in het hoger onderwijs. Ze schetsen de ontwikkeling in het fysisch-geografisch denken.
Het fysisch-geografisch onderwijs in en over Nederland heeft goede en slechte tijden gekend. Ooit werden in het middelbaar onderwijs alle Nederlandse landschappen behandeld. Nu is dat vrij minimaal en krijgen de leerlingen in het eindexamen enkel nog wat vragen over de kust of de grote rivieren. Terwijl er juist legio landschapsbiografieën verschijnen. Daarin wordt steevast eerst de fysische geografie behandeld, geïllustreerd met beelden van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), de Geologische kaart, Bodemkaart enzovoort. De toelichtende figuren zijn veelal bewerkte versies van eerdere die je al kent, vooral als je iets met geografie hebt gestudeerd. Ze stammen uit de hoogtijdagen van de studie van de fysische geografie van Nederland tussen 1950 en 1980.
De nieuwste druk van Landschap in delen (2024) met veel strak uitgevoerde figuren en kaarten in kleur, verleidde mij in de boekenkast te duiken en te kijken wat er in de loop van de tijd aan (les)boeken is verschenen. En dan stuit je op een heel boekenlandschap. Ik heb me hoofdzakelijk beperkt tot de titels die gebruikt werden en worden in het hoger onderwijs. Toen ik zelf fysische geografie studeerde aan de UvA in Amsterdam, was dat Tussen de bergen en de zee van Zonneveld. Het is lang meegegaan, want de versie waar ik uit leerde, was de vijfde druk uit 1980, terwijl de eerste in 1964 verscheen. Een gemoderniseerde versie verscheen in 1985 onder de titel Levend land.
Ontwikkeling fysische geografie
Als je de twee uitgaven van Zonneveld vergelijkt, zie je duidelijk de ontwikkeling die de Nederlandse fysische geografie heeft doorgemaakt. Vos schreef in 1982 al in zijn Beknopte geschiedenis van de fysische geografie in Nederland: ‘In de decennia na de Tweede Wereldoorlog was de fysische geografie sterk geologisch en geomorfologisch van karakter.’ In het (gemoderniseerde) Levend land is de scope veel breder en krijgen landschapsvormende factoren als water, bodem, vegetatie en de mens uitgebreid aandacht. De kennis van het Nederlandse landschap was dankzij de landelijke bodemkartering veel gedetailleerder geworden. Vooral ook omdat er in de toelichtingen bij de bodemkaarten niet alleen aandacht was voor de classificatie van de bodem en de landbouwkundige geschiktheidsbeoordeling, maar ook voor de geologische en cultuurhistorische context.
In 1990 maakten Bakker en Locher in hun als lesboek opgezette Bodemkunde van Nederland uitgebreid gebruik van die toelichtingen. Wim Locher vertrouwde mij persoonlijk toe dat hij eigenlijk niet zo tevreden was met Deel 2: Bodemgeografie. In zijn ogen was het toch wat te bodemkundig en te weinig landschappelijk.
Dat werd goedgemaakt in Landschappen van Nederland. Geologie, bodem en landgebruik van de bodemkundigen uit Wageningen. Maar dat was vooral in de algemene hoofdstukken wel erg academisch geschreven. Met de inbreng van Wim Locher, docent aan de Hogere Bosbouw en Cultuurtechnische School (HBCS) in Velp, in Bodemkunde van Nederland is de fysische geografie van Nederland sterker aan het hoger beroepsonderwijs gekoppeld.
Vóór WOII was die binding er ook via het standaardwerk van Roelof Schuiling uit 1884, Nederland. Handboek der aardrijkskunde. Dat ging over meer dan alleen de fysische geografie, maar Schuiling hanteerde de natuurlijke gesteldheid van Nederland wel als belangrijkste indelingscriterium en ging daar uitgebreid op in. Het boek was vooral bedoeld voor leraren aardrijkskunde. Schuiling bracht daarin fysische, historische en sociale geografie op een evenwichtige manier samen. Maar wel heel uitgebreid in twee dikke delen, waaraan bij elke latere druk nog supplementen werden toegevoegd. Zijn bijdrage wordt in het noorden van Nederland nog elk jaar geëerd tijdens het Schuiling congres, waar bodem en mens als landschapsvormende factor even veel aandacht krijgen.
Het begrip natuurlijke gesteldheid en de indeling volgens bodemkundige landschappen, zoals Schuiling dat deed, waren niet nieuw. W.C.H. Staring had in 1885 al De bodem van Nederland. De zamenstelling en het ontstaan der gronden in Nederland afgeleverd, waarin de bodemkundige landschappen centraal stonden. Hij benaderde de bodem overigens nog erg geologisch en zijn ‘bodemkaart’ was meer een geologische kaart. Maar eigenlijk is er qua fysisch-geografische indeling van de landschappen in Nederland en hoe deze besproken worden, niets veranderd. Ook in de nieuwste druk van Landschap in delen. De fysisch geografische regio’s worden vanaf hoofdstuk 7 de standaard landschappen beschreven van zand, klei, veen en kust. Dit boek is een voortvloeisel van de serie Fysische geografie van Nederland van Henk Berendsen, ooit ontstaan als collegedictaat. Uitgever Ruud Mascini vertelde mij dat hij voor de opleidingen van aardrijkskundeleraren graag een goed boek wilde uitbrengen. Pim Beukenkamp, docent fysische geografie en (na)scholer van vele leraren, tipte Mascini om eens te praten met Berendsen. Het resultaat was een vierdelige serie met als thema’s het fysisch-geografisch onderzoek, de geologie en geomorfologie van Nederland, de landschappelijke componenten en de fysisch-geografische landschappen van Nederland. Eerst uitgebracht door Van Gorcum, later bij Perspectief en daarna samengevoegd tot twee delen: De vorming van het land. Geologie en geomorfologie en Landschap in delen. De fysisch-geografische regio’s.
Eigenlijk is er qua fysisch-geografische indeling van de landschappen in Nederland en hoe deze besproken worden, niets veranderd
In het tweede deel wordt de beschrijving van de Nederlandse landschappen voorafgegaan door een kennismaking met de landschappelijke componenten klimaat, ondergrond, reliëf, water, bodem en de mens. In de nieuwste, zevende druk zijn vooral de beschrijvingen van de landschappelijke componenten geactualiseerd. Een klein voorbeeld: in de zesde druk wordt energieopwekking door windmolens nog beschreven als een sporadisch voorkomend fenomeen dat in de toekomst weinig groei zal kennen. Dat was natuurlijk lastig uit te leggen aan de studenten. Gelukkig is er nu weer een mooi actueel boek, waar de toekomstige inrichters en beheerders van het landschap uit kunnen leren. Het landschap blijft zich ontwikkelen, dus er zal in de toekomst altijd behoefte blijven aan actuele fysisch-geografische standaardwerken.
Figuur uit Nederland. Handboek der aardrijkskunde, met geologische doorsnede van het duingebied bij Den Haag, de strandwallen werden als zodanig nog niet herkend.
Figuur van de strandwallen en de achterliggende lagune in Tussen de bergen en de zee. De ontwikkeling van het landschap is nog niet aangegeven.
BRONNEN
- De Bakker, H., & Locher, W. (1990). Bodemkunde van Nederland. 's-Hertogenbosch: Malmberg.
- De Pater, B., Hoekveld, G., & Van Ginkel, J. (1989). Nederland in delen. Amsterdam: De Haan/Unieboek.
- Jongmans, D.I., Van den Berg, D.I., Sonneveld, D., Peek, I., & Van den Berg van Saparoea, I. (2013). Landschappen van Nederland. Geologie, Bodem en Landgebruik. Wageningen Academic Publishers.
- Schuiling, R. (1884). Nederland. Handboek der aardrijkskunde. Zwolle: Erven J.J. Tijl.
- Staring, W. (1855). De bodem van Nederland. De zamenstelling en het ontstaan der gronden in Nederland. Haarlem: A.C. Kruseman.
- Stouthamer, E., Cohen, K., & Hoek, W. (2020). De vorming van het land. Geologie en geomorfologie. Achtste, geheel herziene druk. Utrecht: Perspectief.
- Stouthamer, E., Cohen, K., & Hoek, W. (2024). Landschap in delen. De fysisch-geografische regio's. Zevende, herziene druk. Utrecht: Perspectief.
- Vos, W. (1982). Beknopte geschiedenis van de fysische geografie en haar toepassingen. Wageningen: Rijksinstituut voor onderzoek in de bos- en landschapsbouw De Dorschkamp.
- Zonneveld, J. (1964). Tussen de bergen en de zee. De wordingsgeschiedenis der Lage Landen. Meppel: A. Roelofs van Goor.
- Zonneveld, J. (1985). Levend land. De geografie van het Nederlandse landschap. Utrecht: Bohn, Scheltema & Holkema.