Vloedgolf Nepal: klimaatramp ja of nee

Is de rampzalige vloedgolf in de Himalaya van 26 augustus jl. een gevolg van klimaatverandering en daarmee de schuld van grote CO2-uitstoters, zoals een Nepalese minister suggereerde? De puzzel over de precieze oorzaak is nog niet helemaal gelegd.

‘Wij betalen de ultieme prijs voor een mondiale crisis die wij niet hebben veroorzaakt.’ Met die woorden legde de Nepalese minister van Buitenlandse Zaken Shisir Khanal op 1 september de verantwoordelijkheid van de ramp van 26 augustus bij de grote uitstoters: India, China en de Verenigde Staten. Drie dagen later nam hij die stelling weer terug en vraagt deze landen niet om compensatie, maar roept wel op om deze ramp in het licht van klimaatverandering te zetten. Is deze aansprakelijkheid terecht? Om daar iets zinnigs over te zeggen, moeten we eerst op zoek naar de oorzaak van de ramp, waarover nog niet alles bekend is.

Ongewoon seismisch signaal

Op 26 augustus, 08:37 lokale tijd, wordt door seismologische stations een ongewoon signaal waargenomen nabij de Nepalees-Tibetaanse grens in het Rasuwa-district (figuur 1). In eerste instantie wordt gedacht aan een 5.2 magnitude aardbeving. Niets bijzonders voor de Himalaya, waar regelmatig kleine bevingen voorkomen. 

Maar het signaal wijkt af van wat we normaal waarnemen. De seismometers hebben geen aardbeving geregistreerd, maar de klap van het omlaag storten van een gigantische massa gletsjerijs en puin, die vervolgens als een vloedgolf door het Trishuli-riviersysteem naar beneden beweegt.

De klap is in de wijde omgeving hoorbaar. Bewoners van de nabij gelegen Langtang-vallei denken dat er een bom inslaat. Ook seismometers 2000 kilometer verderop hebben de klap waargenomen. Na een reconstructie blijkt dat de vloedgolf zeven minuten later met een snelheid van 175-190 km/u het eerste dorp Timure bereikt.

De bewoners uit de bovenstroomse dorpen zijn kansloos. Benedenstrooms geeft de overheid nog waarschuwingen af, maar veel mensen nemen die niet serieus. De omvang van wat eraan komt, is eenvoudigweg niet voor te stellen. Ook mensen die zich ver boven de rivier veilig wanen, komen om. De laatste cijfers van het National Disaster Risk Reduction and Management Authority melden 1356 doden en bijna 4900 vermisten (september 2026).

Eerste uren erna

Diezelfde dag verzamelen zich meer dan tachtig wetenschappers van overal ter wereld in een Slack-channel (virtuele gespreksruimte) om de laatste bevindingen te delen en deze naar de media te communiceren. De bron van de ramp is al snel geïdentificeerd: Langtang Lirung, een steile bergpiek van 7200 m, bovenstrooms gelegen in het Trisuli-riviersysteem. Op deze berg bevindt zich een gletsjer waarvan de tong, het onderste deel van de gletsjer, zich op een steile bergflank bevond. 

Aan de hand van satellietgegevens, recente hoogtekaarten, foto's en seismische data wordt gereconstrueerd wat er moet zijn gebeurd (figuur 2 en 3). Een aanzienlijk deel van de bergflank, waarop de gletsjertong lag, is plotseling ingestort. Het losgebroken gebied is ongeveer 2,1 vierkante kilometer groot. Chinese onderzoekers schatten op basis van recente hoogtekaarten dat er een massa van 110 tot 130 miljoen kubieke meter (90-110 keer het volume van de Amsterdam ArenA), waarvan 80-90% puin, ongeveer 1,5 kilometer naar beneden is gestort. Door de hoge druk en wrijving komt er warmte vrij. Deze kan voor een deel het ijs doen smelten, waardoor de viscositeit (stroperigheid) van het mengsel afneemt. Ook is de bodem relatief nat, omdat de moesson net voorbij is. Hierdoor komt er meer water bij en ontstaat een destructieve golf, die zich een weg door het dal slijt en steeds meer puin en water meesleurt.

Het gevolg van deze abrupte erosie van de dalkanten is dat de hellingen aan weerszijden van het dal instabieler worden. Dit leidt tot een verhoogd risico op nieuwe aardverschuivingen langs de rivier. En die vinden ook plaats. Door één aardverschuiving vormt zich een nieuw meer in het brongebied van de ramp. Even heerst de angst dat ook dit waterreservoir abrupt zal leeglopen. Dat betekent een extra risico voor de overgebleven mensen en reddingswerkers die zich in de rivierbedding bevinden. Uiteindelijk loopt het meer geleidelijk leeg en leidt dit niet tot meer slachtoffers. 

Oorzaak

Ruim tien jaar eerder, tijdens de Gorkha-aardbeving in 2015 (zie ook geografie 2015-6), heeft zich aan de zuidkant van de bergpiek Langtang Lirung ook een ramp voltrokken. Door de trilling van de aardbeving ontstond er een aardverschuiving en werd het dorp Langtang weggevaagd. Veldmetingen aan de zuidkant van Langtang Lirung laten zien dat de bedding daar is opgebouwd uit vlakke lagen verhard graniet en zwakkere lagen van zandsteen en dat het hele pakket steil (28%) afhelt (figuur 4). De steile vlakken in combinatie met de zwakke lagen zijn een perfecte samenloop voor het ontstaan van dit soort aardverschuivingen. Dit wordt nog versterkt doordat er sinds 2015 meer dan tweehonderd kleinere aardbevingen in het gebied zijn geweest. Mogelijk hebben deze bevingen de helling verder verzwakt.

Boven op deze geologische afzettingen ligt een gletsjer van ongeveer 7 vierkante kilometer. Deze trekt zich al sinds de laatste kleine ijstijd (1850) terug, maar sinds 2015 verdubbelde de snelheid waarmee dat gebeurde in vergelijking met de jaren ervoor. Hierdoor is de gletsjertong verder terug getrokken tot een hoogte van 5100 m over de steile berghelling. Die terugtrekking leidt tot een vermindering in de stuttende werking van de gletsjer op de ondergrond, waardoor de hellingen instabieler worden. 

Door het terugtrekken komen er nieuwe hellingen aan het oppervlak, die worden blootgesteld aan voortdurende verweringsprocessen. Deze processen versnellen door een opwarmende temperatuur. Denk aan smeltend permafrost in het gebied waar de gletsjerinstorting plaatsvond. Het ijs in permafrost dient als een soort lijm. Verdwijnt het, dan neemt de kans op berginstortingen toe, precies wat er nu regelmatig gebeurt op deze hoogte in de Himalaya. Bovendien neemt met een stijgende nul-gradengrens ook het aantal vorst-dooicycli toe, waarbij water in scheuren afwisselend bevriest en smelt en het gesteente stukje bij beetje uit elkaar wrikt. Wanneer er steeds meer regen valt, kan het water zich ook sneller door dit soort spleten verplaatsen. Deze processen spelen zich over meerdere jaren af, verzwakken de helling en maken dat deze uiteindelijk instort. Deze versnelde afbraak van de bergen zien we overal gebeuren. Dit jaar waren bekende routes naar de Mont Blanc en Matterhorn al vroeg in het seizoen levensgevaarlijk door de enorme hoeveelheid steenslag. 

Onderzoekers van de berghydrologiegroep aan de Universiteit Utrecht doen metingen in de Langtang-vallei, niet ver van het huidige rampgebied. Daaruit blijkt dat de gemiddelde hoogte waarop de temperatuur op het vriespunt ligt, in dit gebied tussen de 5000-6000 m ligt. Dit gemiddelde is de afgelopen jaren verder omhoog geschoven, een direct gevolg van een stijgende temperatuur. Tijdens de moesson is het temperatuurverloop tussen de 5 en 6 graden afkoeling per kilometer stijging. Eén graad opwarming leidt ertoe dat de nul-gradengrens met 150-200 m opschuift. In de periode 2006 tot en met 2024 is de nul-gradengrens per jaar gemiddeld 8,7 meter naar boven opgeschoven. Neerslag valt hierdoor als regen in plaats van sneeuw, waardoor de gletsjer en permafrost nog sneller smelten.

Verder is er vorig jaar oktober in dit gebied een abnormale hoeveelheid sneeuw gevallen. Tegelijkertijd waren de maanden vóór de ramp uitzonderlijk warm. Op dit moment wordt ook onderzocht of de grote hoeveelheid smeltwater die hierdoor vrijkwam, een directe trigger kan zijn geweest.

Al deze processen kunnen zich naast elkaar afspelen en doen dat op verschillende tijdschalen. De geologische setting schept de randvoorwaarden voor deze ramp. Maar door klimaatverandering versnellen de verweringsprocessen en zullen dit soort rampen frequenter voorkomen. Of dit genoeg bewijs is in een mogelijke compensatie-rechtszaak van Nepal tegen de grootste uitstoters, zal moeten blijken.

Was de ramp te voorzien?

Een relevantere vraag voor de Nepalese bewoners op dit moment is of deze ramp kon worden voorzien. Analyse van het brongebied leert dat de helling zich 15 centimeter heeft bewogen ten opzichte van vorig jaar. Dat had, achteraf gezien, een signaal kunnen zijn. Maar er zijn duizenden gletsjers in Nepal en het ijs op dit soort zwakke hellingen kan met 10 tot 200 meter per jaar bewegen. Het is lastig de rotsen eronder te monitoren via satellietbeelden. 

Het grootste probleem is het gebrek aan doorlopende metingen op de grond. In dit onherbergzame gebied zijn zulke gegevens moeilijk te verzamelen. En al zien we van te voren bewegingen in de stenen, het blijft lastig te voorspellen wanneer de instorting precies zal plaatsvinden. Regelmatig vals alarm slaan heeft als risico dat de bevolking het vertrouwen in dit soort systemen verliest en waarschuwingen niet serieus neemt. Het ongelukkige is ook dat de ramp van augustus zich nabij de Nepalees-Tibetaanse grens afspeelde. Dit bemoeilijkt de informatieoverdracht, omdat die tussen de Chinese en Nepalese autoriteiten verloopt.

Toch zien we dat grondobservaties samen met satellietobservaties een effectieve manier zijn om dit soort situaties te kunnen zien aankomen. In de gemeente Blatten in het Zwitserse Lötschental werden vorig jaar meerdere dorpen geëvacueerd, nadat er meer stenen naar beneden kwamen en de bergflank in beweging was. Met InSAR, een techniek waarbij radarobservaties van satellieten worden gebruikt, konden er op millimeter nauwkeurig verplaatsingen worden gemeten. Dit radarsignaal wordt niet geblokkeerd door bewolking, iets waar optische satellieten wel last van hebben. Hoewel er vijf dorpen volledig werden verwoest, is in Zwitserland uiteindelijk slechts één slachtoffer gevallen. Dit laat zien dat er in de toekomst meer aandacht moet komen naar dit soort toepassingen in kwetsbare berggebieden zoals de Himalaya.

Bronnen

• Hetényi, G (2026). Devastating earthquake-triggered flood in the Himalaya. OROG3NY, 26 augustus 2026.
• Mountain Tsunami in the Himalaya. Understanding the Plight, the Science and the Path to Resilience. Youth Innovation Lab.
• Shugar, D.H. e.a. (2026). A massive rock and ice avalanche caused the 2021 disaster at Chamoli, Indian Himalaya. Science 373(6552). Doi: 10.1126/science.abh4455
• Ye, J. e.a. (2026). Freeze-thaw cycles control successive glacier landslide hazards in Amney Machen Mountain. Springer Nature 23, 2117-2134.