China: briljante toekomst door megaprojecten?

Met megaprojecten geeft China verder vorm aan een high tech toekomst van land en volk, briljant in de visie van leider Xi Jinping. Het 15e Vijfjarenplan (2026-2030) voorziet in nog meer van zulke projecten. Wat drijft de Chinese Partij en Staat, worden de beoogde doelen bereikt en tegen welke kosten? Een tweeluik over modernisering met Chinese kenmerken.

Menig bezoeker vergaapt zich aan de grootschalige fysieke ontwikkelingen, tastbare tekenen van de modernisering van China. Wie er vaker komt, zal ook de adembenemende snelheid opvallen waarmee de projecten elkaar opvolgen en de aanblik van het land veranderen. Het roept een mengeling van verwondering en bewondering op.

China lijkt te grossieren in megaprojecten: ze zijn stuk voor stuk uitzonderlijk groot, van nationale strategische betekenis, vereisen enorme investeringen in kapitaal en menselijke inzet en beogen een grote economische, sociale, technologische en politieke impact. Terwijl er al vele zijn afgerond of in uitvoering genomen, rept het in maart aangenomen 15e Vijfjarenplan (2026-2030) over nog eens dertig projecten op diverse terreinen. Hiermee moeten de zogeheten nieuwe productieve krachten kwalitatief verder ontwikkeld worden.

Veelheid

Bij de Chinese megaprojecten zijn uiteenlopende lagen van de Staat, staats- en ook particuliere bedrijven en agentschappen betrokken. De projecten verschillen in tast- en zichtbaarheid, fysiek en niet-fysiek. De fysieke projecten zijn grofweg in te delen in vier categorieën: die van bouw; energie, milieu en technologie; big science; en vervoer. 

Bouwprojecten

Het meest bekend zijn bouwprojecten in de vorm van infrastructuur en stedelijke ontwikkeling. Het netwerk van wegen en spoorwegen is de afgelopen decennia grondig gemoderniseerd met veel nieuwe snelwegen, hogesnelheidslijnen (HSL) en bijbehorende bruggen, tunnels en stations. Bijna alle miljoenensteden beschikken inmiddels overeen nieuw vliegveld. Tot de infrastructuur horen ook kanalen voor watertransport. Moderne stadsontwikkeling betekent grootschalige uitbreidingen, vaak in imposante hoogbouw. Maar ook de bouw van complete steden, zoals Xiong’An New Area, 105 km ten zuiden van Beijing.

Infrastructurele megaprojecten beperken zich niet tot het binnenland. Met de geopolitiek geïnspireerde wereldwijde Nieuwe Zijderoute (Belt & Road Initiative, BRI) zijn ze ook een belangrijk exportproduct geworden, waarmee Xi Jinping al tien jaar zijn ambitie in het buitenland laat zien.

Energie, milieu en technologie 

Enorme wind- en zonneparken, stuwdammen voor hydro-elektriciteit en kerncentrales geven vorm aan China’s vergroeningsambitie. De vrijwel voltooide, 3050 km lange, ‘groene gordel’ van beplanting moet voorkomen dat de Taklamakan-woestijn in de provincie Xinjiang verder oprukt (zie Geografie 2021-8). 

China is verder bezig met een inhaalrace in advanced hightech-industrie: elektronica en machines, robotica, EV en EV-batterijen voor de aandrijving van elektrische voertuigen, zonnepanelen, biofarma en vooral halfgeleiders. 

Datzelfde geldt voor informatie- en smart technologie, kunstmatige intelligentie en 5G/6G-netwerken. Er worden giga-investeringen gedaan in een grootschalige digitale infrastructuur met datacentra. De deels onder regie van de Staat ontwikkelde ‘ecosystemen’ van innovatie-en technologiebedrijven zijn het afgelopen decennium verder uitgebreid. Ze dekken volledige productieketens. Een kijkje in de technologie-corridor van Hangzhou (in de provincie Zhejiang), op een uur rijden met de HSL van Shanghai, met een concentratie van vooraanstaande tech-innovators, productiebedrijven en hightech startups, geeft een idee van de schaal die deze ecosystemen inmiddels hebben aangenomen (zie Geografie 2021-8).

Big science

China wil vooraanstaand worden in grensverleggend onderzoek op natuurwetenschappelijk terrein. Daartoe ontwikkelt het megafaciliteiten zoals reusachtige radiotelescopen en neutrino-detectoren en prototype kernfusiereactoren. Tussen 2020 en 2025 verdubbelden de investeringen in big science-faciliteiten; alle jaren opgeteld waren deze in 2025 tweemaal zo hoog als in traditionele infrastructurele voorzieningen. Een belangrijk deel van dat geld ging naar ‘kunstmatige zonnen’: installaties voor experimenten met kernfusiereacties zoals die aan het zonneoppervlak voorkomen.

Vervoer

Bij innovatief vervoer gaat het ten eerste om ruimte- en luchtvaart met als paradepaardjes het ruimtestation Tiangong (‘Hemels Paleis’) en bemande maanvluchten. Ook werkt China (verder) aan de ontwikkeling van de hyperloop als nieuw grondvervoer over lange afstand. Opvallend is tot slot de ontwikkeling van nieuw stedelijk vervoer en luchtmobiliteit (zie verderop).

Niet-fysieke projecten

Bij de overvloed aan fysieke projecten zou je bijna de niet-fysieke over het hoofd zien. Het dystopische Social Credit Systeem, dat individueel gedrag, ‘betrouwbaarheid’ en naleving van regels controleert, raakt elke burger. Het Chinese bevolkingsprogramma is vooral gericht op jonggehuwden (en ongehuwden). 

De Chinese Staat pleegt grootschalige interventies bij extreme gebeurtenissen op nationale schaal. Een evident voorbeeld is de door de Staat (lees: de Chinese Communistische Partij/CCP en Xi Jinping zelf) verordonneerde covid-19-aanpak, die van begin 2020 tot eind 2022 de bevolking in zijn greep hield.

De Staat pleegt grootschalige interventies bij extreme gebeurtenissen op nationale schaal

Records en uitdagingen

China’s fysieke megaprojecten wekken verwondering door een schaal waarmee mondiale records worden gebroken (biggest, tallest). Maar ook door build where others don’t dare: baanbrekende projecten en het realiseren van wat elders nog als toekomstmuziek of als te grote technische uitdaging wordt gezien.

Hoogste, grootste

Neem de in september 2025 geopende Huajiang Canyon-brug in de provincie Guizhou. Deze is 2890 meter lang, overspant een enorme kloof en is met 625 meter boven de Beipan-rivier de hoogste brug ter wereld. Beelden van de tests om de belasting van de brug te beproeven, haalden mondiaal de media. In Guizhou staat ook de FAST-radiotelescoop, met een diameter van 500 meter bij oplevering de grootste ter wereld. Op het inmiddels meer dan 50.000 km lange HSL-netwerk gaan binnenkort de volgende generatie ultra high speed CR450-treinen rijden, met een kruissnelheid van 400 km/uur. 

Stedelijke luchtmobiliteit 

Xiong’An New Area is vanaf 2017 ontwikkeld voor 5 miljoen inwoners en wordt gepropageerd als modelstad voor de toekomst door futuristische infrastructuur, smart technologie en duurzaamheid. 

De bezorging per drone van e-bestellingen – of het nu gaat om een kop koffie, een maaltijd, boodschappen of een pakket – is nu al realiteit in Chinese steden. Het is slechts een voorloper in de ontwikkeling van de zogeheten low-altitude economie (tot 1000 meter hoogte) en stedelijke luchtmobiliteit van goederen en mensen. Onderdeel daarvan is de ontwikkeling van voertuigen met toepassing van drone- en AI-technologie. Het flying car-programma, met overheidssteun opgezet door het bedrijf XPeng AeroHT, richt zich op vervolmaking van een EVTOL-voertuig (Electric Vertical Takeoff and Landing), een uit de kluiten gewassen drone die kan vliegen én rijden. Er wordt al mee geëxperimenteerd. Het vereist een uitgekiend netwerk van start- en landingsplaatsen in de stad, veilige vliegcorridors en een daarop afgestemd navigatiesysteem.  

Waterwerken

Een ander voorbeeld van projecten met bijzondere technische uitdagingen is het South-North Water Transfer-project. Het is begonnen in 2003 en beoogt jaarlijks een groot volume aan water te transporteren van de Yangtze-rivier naar de noordelijke regio rond Beijing. Het maakt gebruik van het al lang bestaande Grand Canal, dat van Hangzhou naar Beijing loopt. Daarnaast  worden met betonnen buizen twee kunstmatige kanalen over lange afstand aangelegd, waarbij op meerdere punten hoogteverschillen moeten worden overwonnen. Een deel hiervan is al operationeel (zie Geografie 2025-5).

Het ‘project van de eeuw’, de bouw van de Yarlung Tsangpo-stuwdam in Tibet, zal bij voltooiing ’s werelds grootste hydro-elektriciteitscentrale opleveren met jaarlijks 300 miljard kWh aan energie – het equivalent van het stroomverbruik van het Verenigd Koninkrijk. Het project zal bestaan uit een cascade van vijf dammen die gebruik maken  van een hoogteverval van 2000 meter in de 50 km lange kloof van de rivier.

Drijfveren en capaciteit

Waarom zijn megaprojecten zo geliefd bij de Chinese Partij en overheid en wat stelt hen in staat om deze te ontwerpen en uit te voeren? Voor de verklaring maak ik een onderscheid tussen achtergronden – of diepere drijfveren – en capaciteit. Voor beide is de context belangrijk.

Al sinds mensenheugenis kent China een institutioneel patroon waarin het  bestuur zichzelf ziet als een organisatie die de maatschappij actief kan ontwerpen, bouwen en veranderen door techniek, planning en infrastructuur. Al eeuwen vóór de westerse jaartelling werden megaprojecten uitgevoerd. Denk aan de Grote Muur, het Grand Canal en uitgebreide en complexe irrigatiewerken. De teloorgang van het keizerrijk veranderde weinig aan dit patroon. Integendeel: vanaf 1949 is het door de CCP-eenpartijstaat  voortgezet. In zijn recente boek Breakneck: China’s Quest to Engineer the Future kenschetst Dan Wang het CCP-regime als een engineering state, waarin bestuur en economisch-maatschappelijke vooruitgang gestuurd worden door technocratische, technische en infrastructurele logica. Maatschappelijke vraagstukken – fysiek en sociaal – worden met een collectief perspectief benaderd als technische uitdagingen, waarin de hoofdrol is weggelegd voor ingenieurs van verschillende snit.

Kijk alleen al naar de overwegend technische achtergrond van de politieke elite, op nationaal, provinciaal en lokaal niveau. De Partij als engineering organisatie definieert het pad van ontwikkeling en modernisering. Megaprojecten genereren snel economische groei en maken vooruitgang zicht- en tastbaar voor de bevolking. Dat laatste is belangrijk voor Partij en Staat: de projecten etaleren de daadkracht van het regime.

De CCP ziet ze als bron bij uitstek van politieke legitimering en steun van de bevolking. Extern, geopolitiek, vormen de projecten een middel (althans beogen dat) om China’s nationale kracht door technologisch superioriteit en staatscapaciteit te laten zien. Of om de internationale invloed te vergroten. Daarbij is in de engineering-cultuur het vizier vooral gericht op de lange termijn. En vanwege de rivaliteit tussen grootmachten, de vijandige houding tegenover China en de eigen afwijzing van het Westen is op kortere termijn ook veiligheid door grotere zelfvoorziening een belangrijke drijfveer.

Maar China’s technocratische insteek verklaart nog niet de omvang van de projecten en de snelheid waarmee ze worden uitgevoerd. Daarbij spelen andere factoren een rol. Binnen China’s staats- en politieke bestel ligt de beslissingsmacht bij Partij en Staat, met weinig invloed van andere actoren. Institutionele remmen, zoals inspraak en bezwaarschriften, zijn beperkt. Er zijn wel steeds meer individuen en belangengroepen in China die langs juridische weg ageren tegen staatsplannen, maar die strooien veel minder zand in de raderen dan in lawyerly states, typerend voor westerse landen.

De Staat heeft diepe zakken en kan investeringen in de gewenste richting sturen. Economische rentabiliteit is daarbij vaak niet van doorslaggevend belang. Omdat de Chinese Staat controle heeft over de grond, en de wetgeving daarvoor ruimte biedt, kan de overheid haar burgers het gebruiksrecht op grond relatief eenvoudig ontnemen en snel overgaan tot projectontwikkeling. Waar weerstand is van degenen die gebruiksrecht hebben over die grond, wint de Staat vrijwel altijd – al is dat steeds meer met inachtneming van (afgedwongen) compensatieregels.

De kennis en kunde om complexe projecten te ontwerpen zijn snel gegroeid. Dat geldt ook voor (bouw)bedrijven, die de omvang en capaciteit hebben om megaprojecten uit te voeren. De inzet van menselijk kapitaal wordt – met voldoende technisch geschoolden van hoog niveau die de ecosystemen kunnen ‘bevolken’, en met soepele regelgeving – door de overheid nauwelijks als hinderpaal gezien. Al is hierin de laatste tijd een belangrijke kentering gaande.

Moeten we de prestaties van de engineering state alleen maar positief waarderen? De successen hebben ook keerzijden. Met het 15e Vijfjarenplan willen Xi Jinping en de zijnen op dezelfde voet verdergaan. Zal de Staat moeten bijsturen? Meer daarover in het volgende nummer van Geografie.