De Nieuwe Onrechtvaardige Wereld
In 2020 bracht ik Globalisering: ramp of redding uit. Vijf jaar later is niet de vraag relevant of globalisering een ramp of redding is, maar of deze überhaupt zal voortbestaan. Was het niet Thomas Friedman, die met TINA, ‘There Is No Alternative’, kwam? Maar ineens gaat het over de nieuwe wereldorde die zou berusten op invloedsferen. Vooral in Europa vraagt men zich wanhopig af in welke wereld we zijn beland. Voorlopig leidt het vooral tot het oppompen van defensiebudgetten, de bouw van enorme kazernes en een roep om meer militaire samenwerking, die vooralsnog moeizaam van de grond komt.
De winnaar van de Marc Chavannes essayprijs Marwa Bouazzati vraagt zich terecht af wat we ons eigenlijk voorstellen bij een sterker en meer zelfstandig Europa binnen de nieuwe wereldorde. Terecht wijst zij erop dat de geschiedenis van Europa er ook een is van kolonialisme, grensgeweld en het zich toe-eigenen van de positie van moreel middelpunt. Nu lijkt moraal helemaal weg uit de internationale politiek. In de Verenigde Staten heeft het Hooggerechtshof – welke relatie heeft dit genootschap eigenlijk nog met het recht? – toestemming gegeven voor een snoeihard immigratiebeleid. Hierdoor kunnen zonder tussenkomst van het Congres honderdduizend vluchtelingen uit Haïti en Syrië worden uitgezet. Sonia Sotomayor, een van drie overgebleven progressieve opperrechters, meldde ‘dat haar collega’s een asielsysteem ontmantelen dat voortvloeit uit de internationale reactie op de Holocaust en de Tweede Wereldoorlog’. In de Volkskrant van 1 juli is Peter de Waard al even kritisch over de Nederlandse Hoge Raad, die onlangs stelde dat het vaststellen van een fictief rendement in strijd is met het eigendomsrecht, en bovendien oordeelde dat niet alle 1,3 miljoen gedupeerden, maar alleen de 60.000 bezwaarmakers worden gecompenseerd. Een duidelijke vorm van klassenjustitie, waarover niemand zich druk lijkt te maken.
Het denken van Adam Smith en David Ricardo lijkt definitief vergeten en hun uitleg dat de wereld niet moet worden gezien als een zero-sum game, lijkt vergeten. In Handel als wapen. Een geopolitiek spel (2026) laten Steven Brakman, Tristan Kohl en Charles van Marrewijk nog maar weer eens zien wat dit liberale model heeft opgeleverd. Meer dan honderden jaren was het inkomen min of meer constant. De groeivoet was tot 1820 slechts 0,02% per jaar. Ofwel: de verdubbeling van het inkomen duurde maar liefst 3550 jaar. De combinatie van industrialisering en vrijhandel leidde tot een groeivoet van 1,29%, waardoor het inkomen in minder dan 54 jaar (vanaf 1920) verdubbelde.
Het ieder-voor-zich-denken is terug en de namen van Thomas Hobbes en Machiavelli duiken weer overal op. Liberalen lijken ook vergeten dat de vrije markt en concurrentie essentieel zijn in zo’n systeem. Het concept van de vrije mededinging en de schadelijkheid van monopolies en conglomeraten is helemaal losgelaten. Je hoort er niemand meer over. Het vreemde is, dat dit alles wordt omarmd door rechtse denkers, terwijl de strijd tegen de markt juist uit de linkerhoek kwam. Techbro’s als Peter Thiel – Duits-Amerikaans investeerder en medeoprichter van Pay Pal – pleiten openlijk voor een wereld waarin bigtech het voor het zeggen heeft. De Franse econoom Arnaud Orain schetst in De eindigheid van de wereld (2025) de geschiedenis van het mateloos kapitalisme van de 16e eeuw tot vandaag. Er is volgens Orain sprake van een overgang van mild liberaal kapitalisme naar roofkapitalisme. Dat laatste gaat samen met mercantilisme – het streven naar exportmaximalisatie en importminimalisatie – en geweld. Bij liberaal kapitalisme is concurrentie een sleutelelement. Mensen en bedrijven maken dingen die ze uitwisselen of verkopen. Kernconcept is dat er ruimte genoeg is. In het roofkapitalisme maakt dat gevoel van overvloed plaats voor een acuut gevoel van schaarste, maar waarom dit precies gebeurt, wordt niet echt duidelijk in Orains boek. Marwa Bouazzati en vele anderen zullen opmerken dat het voor de mensen in het Globale Zuiden niet echt uitmaakt. Voor hen gaan kapitalisme en roof altijd hand in hand.
Mild liberaal kapitalisme maakt plaats voor roofkapitalisme, gepaard aan mercantilisme en geweld
Coverfoto: James Duncan Davidson