Land van Nor en Thor

Locatie
Gepubliceerd
Tijdschrift
Peer Gynt

Op een wandeling door een stenig landschap vol grafheuvels en rotstekeningen richting de vuurtoren van Lista vertelt onze gids over de Noorse geschiedenis en cultuur. Hij maakt zich zorgen over de Noorse identiteit: verandert het land niet langzaam in een verzameling welvarende consumenten? De waarden van het oude Noorwegen, zoals onthouding, matigheid, wantrouwen tegen ijdelheid en holle praatjes, lijken in rook opgegaan.  

In Telemark zetten wij – de fotograaf en ik – koers naar de houtstad Skien (spreek uit als Sjeen), de geboortestad van Henrik Ibsen. Als wintersportcentrum heeft Telemark een naam hoog te houden. Niet voor niets schonk het zijn naam aan het werkwoord ‘telemarken’, een bepaalde skitechniek die hier in het lange, koude jaargetijde is ontwikkeld. Maar buiten de winter is Telemark een lustoord voor wandelaars. In de eerste plaats voor de Noren zelf die net als de andere Scandinavische volken buitenmensen zijn. In de weekends en in de vakantie laten ze de stad achter zich en duiken onder in de natuur. Ze gaan wandelen, skiën, vissen, mountainbiken. Diep in hun hart geloven ze in de goedheid van de natuur, hoe ruw en weerbarstig die zich in het noorden ook toont. Elke rechtgeaarde Noor streeft naar een eigen hytte, een hut in de wildernis waar hij het jachtige moderne leven een tijdje achter zich kan laten. Het is altijd een ontroerend gezicht om op kale scheren of hoog op onherbergzame rotswanden een rood of geel zomer huisje te zien staan, vaak gekroond met een grasdak als een verlengstuk van het weiland. 

Hytte

Veel Noren hebben een eigen hytte, een eenvoudig houten verblijf ver van het drukke stadse leven, waar ze in het weekend of tijdens de vakantie heentrekken.

Bron Padraic woods

Ook Nederlanders hebben een zwak voor Noorwegen. Voor de bewoners van het vlakste land ter wereld zijn de Noorse bergen en fjorden al zeker een eeuw lang een favoriete bestemming. In Nederland werd en wordt de lof gezongen over de noorderlingen die zich dankzij hun wilskracht en volharding in een woeste en wrede natuur weten te handhaven. Noorse literatuur komt nog altijd snel in een Nederlandse vertaling beschikbaar. Tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog trok een vaste schare vakantiegangers, vaak uitgerust met rugzak, pofbroek en wollen kniekousen, elke zomer noordwaarts, om samen met de Noren in de bergen te gaan wandelen. Al in mijn Baedeker uit 1914 worden de fjorden geprezen om hun schoonheid. De bergwanden rijzen er hoog boven het groene zeewater op. Overal stort de gesmolten sneeuw zich in hangende watervallen in de diepte. Honderden meters erboven zetten zomerboerderijen zich op smalle plateaus schrap tegen storm, sneeuw en lawines. 

Hollandse straat 

Nog steeds zetten Nederlanders graag koers naar het ‘Land van Nor en Thor’, zoals vroegere reizigers Noorwegen noemden. Niet voor niets heeft het Setesdal de bijnaam ‘Hollandse straat’.

De laatste tien jaar is een tweede trekbeweging naar het noorden op gang gekomen. De Noorse autoriteiten doen hun uiterste best Nederlandse immigranten naar het steeds leger wordende platteland te lokken. Zij passen wat mentaliteit en humor betreft het best bij de Noorse volksaard. Vooral in Telemark en rond het Gudbrandsdal (bij Lillehammer) treffen wij heel wat land genoten aan. Vaak op campings, in hotels en restaurants, maar ook in eigen winkels en andere bedrijfjes. 

Import 

Even voorbij Lillehammer in het Gudbrandsdal buigen wij af naar het Gausdal. De naam Peer Gynt, door Ibsen en Grieg onsterfelijk gemaakt, komen we nu overal tegen. We nemen onze intrek in Hotel Skeikampen, dat veel te groot lijkt voor het handjevol bezoekers dat er logeert. Maar we bevinden ons in het hart van een wintersportoord. De manager, een Maltees die jaren geleden verliefd werd op een Noorse toeriste, vertelt dat 70% van de gasten – vooral Noren – skiërs zijn. Hij moet nog een beetje bijkomen van de afgelopen nacht, toen in het naburige Hotel Gausdal, waar hij ook de scepter zwaait, een buslading ambtenaren uit Oslo feest kwam vieren. Onder luide protesten ging de bierpomp om twee uur ’s nachts dicht. Zelfs vanochtend vroeg kwam hij in de gang nog zwaarbenevelde feestgangers tegen.

Hij vertelt ons nog een veelzeggend nieuwtje: op een advertentie voor bedieningspersoneel ontving hij 300 reacties van Zweden, 50 van Nederlanders en 0 van Noren. Noorwegen is dankzij de olie en het gas een ongehoorde welvaartsstaat geworden, het ‘Koeweit van Europa’, dus laat men zich liever door buitenlanders bedienen dan dat men zelf een dienblad ter hand neemt, aldus de manager. Hij vertelt dat veel Nederlanders zich in Ringebu gevestigd hebben. 

We nemen de volgende dag een kijkje in het compacte, ruim van winkels voorziene stadje dat zich op een staafkerk mag beroemen, een paar kilometer buiten de bebouwing. Hier en daar, onder andere bij een brillenzaak en een schoenenwinkel, zien we Nederlandse namen aan de gevels. Eenmaal binnen vangen we de bekende mantra van emigranten op: Nederland is te vol, te onveilig, te ongezond; Noorwegen beschikt over veel ruimte en natuur, het is er veilig en niet al te multicultureel. 

Overigens word je hier over het algemeen niet met open armen ontvangen. De Noren zijn sterk op hun familie gericht en houden niet van kritiek. Je zult echt je best moeten doen om geaccepteerd te worden. Leer Noors, ga op elanden jagen en drink af en toe een stevig glas met je Noorse maten.  Hoewel we niet van plan zijn te emigreren, willen we de komende dagen toch eens kijken hoe een strikt Noorse omgeving ons bevalt. We sluiten ons aan bij een lokale wandelgroep die over het Peer Gynt-pad het bergland gaat doorkruisen.

Peer Gynt

Uitzicht tijdens een zomerse wandeling in het land van Peer Gynt (Gausdal).

Bron Dolph Kessler

Peer Gynt is een belangrijke naam in het Gudbrandsdal. Ook een auto- en skiroute zijn naar hem vernoemd. Hij is een fantasiefiguur, al gaan er hardnekkige geruchten dat hij niet helemaal uit de duim gezogen is. Op zijn minst is hij een opmerkelijke creatie, een antiheld die regels en wetten aan zijn laars lapt. Gynt is geen groot zondaar, maar een ritselaar. Ibsens verhaal over hem behoort tot de Noorse klassiekers. Van de Noren met wie wij wandelen hoor ik dat zij de tekst op de middelbare school hebben gelezen. Volgens hen is Peer het archetype van de Noor. Vandaar zijn populariteit. 

Van de 70 kilometer lange wandeltocht lopen wij twee dagen mee, van Skei naar Gålå. We komen langs meren en rivieren, deels over plankieren die de natte toendra overbruggen, en doorkruisen berkenbossen waar het baardmos in lange plukken aan de takken hangt. Het hoogland is bedekt met een toendradeken van dwergberken, in de groei gefnuikte jeneverbessen, struikjes vol bosbessen en lichtgroen rendiermos. 

De eerste nacht belanden we in een drukke berghut. Er zijn gezinnen met kleine kinderen, zelfs een schoolklas met pubers. Op de paar gaspitten kunnen slechts primitieve maaltijden gekookt worden, zoals wentelteefjes, Noorse snert en lapskaus (een soort hutspot uit blik). ’s Avonds hokt iedereen bij elkaar in de door kaarsen verlichte woonkamer. Er wordt gekaart en geschaakt, de kleintjes zetten een keel op en de pubers rennen naar binnen en naar buiten. Waarom slaan de rijke Noren geregeld de deur van hun villa achter zich dicht en dompelen zij zich onder in dit simpele gemeenschapsleven? Verlangen ze terug naar de eenvoud van vroeger, toen je je waste aan de rivier of bij het meer, en net als alle anderen plaatsnam op het ronde waaigat boven de riekende resten van wat ooit een maaltijd was geweest? ‘Je ontmoet hier mensen die je anders nooit te spreken krijgt’, zegt Matthias, een oude man die net zo knoestig is als zijn wandelstok. Misschien is de berghut een wapen tegen de voortdurende individualisering en het groeiende isolement binnen de moderne maatschappij. 

De volgende avond, in Gålå, hebben we weer eigen kamers in een verlaten skihotel. We doen ons tegoed aan gerookte zalm, gravlaks (dillezalm), ingemaakte haring, schotels gebraden rendiervlees en ijstaart met warme bramen. De wijn en de aquavit maken de tongen los. Dan pas blijkt dat de Noren veel beter Engels spreken dan ik Noors. Het gesprek aan tafel gaat over de zegeningen van de eigen hytte, het avontuur van de elandenjacht en eindeloze langlauftochten. De een herinnert zich hoe hij drie dagen berkenhout heeft gekloofd, de ander weidt uit over de kunst van elandworst maken. Het zijn pioniersverhalen over primitieve zaken, verteld door inwoners uit een welvaartsstaat. Voor een antropoloog en geograaf is Noorwegen interessant genoeg, maar een emigrant die wil aarden, zal deksels veel moeite moeten doen om te vernoorsen.