Natuurlijke bondgenoten

Hoe geografie de tactieken van rebellen vormgeeft
Locatie
Afghanistan
Auteur
Alexandra Iburg Alexandra Iburg Sociale Geografie Student, Conflict Studies, Universiteit Utrecht
Gepubliceerd
Talibanstrijder

Vooral rebellengroepen maken strategisch gebruik van moeilijk toegankelijke gebieden. Zo vormt het bergachtige Noord-Jemen al sinds de oprichting van de Houthi-beweging hun belangrijkste tactische en strategische voordeel, uitmondend in een langdurig conflict. Dit zien we ook bij de Tsjetsjenen en de Taliban. De FARC en ADF profiteerden van de jungle.

In Prisoners of Geography laat Tim Marshall zien dat geografie een van de belangrijkste, maar doorgaans onderschatte krachten is achter wereldpolitiek en oorlog. De fysieke omgeving bepaalt in belangrijke mate wat politiek en militair mogelijk is en wat niet. Vooral om gewapende rebellenbewegingen te begrijpen, is zo’n geografische benadering onmisbaar. Het biedt inzicht in de logica achter hun strategieën en daarmee in de dynamiek van moderne conflicten. Rebellen benutten moeilijk toegankelijke gebieden om zich te verbergen, te hergroeperen en (sterkere) staatslegers te ontwijken. Op locaties waar de staat minder aanwezig is, kunnen rebellen aan kracht winnen.

Houthi-rebellen

Houthi-strijders rijden achter op een politiepatrouillevoertuig nadat ze hebben deelgenomen aan een Houthi-bijeenkomst in Sanaa, februari 2020

Bron ALGIRR / WIKIMEDIA COMMONS

Berggebieden en jungle bieden beide bescherming en defensieve voordelen, maar verschillen sterk qua structuur en ruimtelijke mogelijkheden. En dat leidt tot andere rebellenstrategieën. Dit wordt duidelijk als je opstandelingengroepen met elkaar vergelijkt. We kijken hier naar de Tsjetsjenen in de Kaukasus en de Taliban in Afghanistan, die opereren in de bergen. En naar de FARC in Colombia en ADF op de grens van Oeganda en de Democratische Republiek Congo (DRC), die actief zijn in junglegebied.

Directe confrontaties

Zowel de Tsjetsjenen als de Taliban lijken het terrein zeer actief te benutten om staatstroepen direct te bestrijden. Zij doen dit door controle over bergpassen te krijgen en daarmee verkenningsmogelijkheden van de vijand te belemmeren. Zo trachten beide groeperingen veelvuldig de in- en uitgangen van diepe valleien te bewaken. Wanneer daar dan staatstroepen arriveren, kunnen de rebellen er snel een hinderlaag opzetten. Dit begint meestal met het plaatsen van geïmproviseerde explosieven, bij de Tsjetsjenen gevolgd door geconcentreerd vuur om de Russische eenheden uiteen te drijven.

Een tekenend voorbeeld van deze strategie deed zich in 2007 voor in de Korenvallei, in de provincie Kunar in Afghanistan. De Verenigde Staten lanceerden hier operatie Rock Avalanche. Jarenlang vonden hier gevechten plaats met de Taliban, die de Amerikaanse militairen vaak te slim af waren dankzij hun grondige kennis van het terrein. Daarbij kwamen tientallen militairen om het leven en raakten honderden gewond. Onder Amerikaanse troepen kwam de vallei bekend te staan als ‘the Valley of Death’. De gevechten waren zo hevig dat bijna driekwart van alle Navo-bommen die destijds in Afghanistan werden afgeworpen, terechtkwam in dit gebied van zo’n tien kilometer lang en minder dan één kilometer breed. Tegelijkertijd maakte het ruige terrein snelle ondersteuning voor de Amerikaanse militairen vrijwel onmogelijk, zelfs al bevonden Amerikaanse versterkingen zich soms op nog geen kilometer afstand.

Amerikaanse ambassade Kabul

Na de val van Kabul (21 augustus 2021) werd deze muurschildering op de Amerikaanse ambassade aangebracht.

Bron callum darragh / FLICKR

De VS zetten regelmatig helikopteroperaties in en maakten gebruik van warmtesensoren om Talibanstrijders op grote hoogte op te sporen. Maar zodra de lokale strijders helikopters hoorden naderen, hulden ze zich in dekens met de kleur van het omliggende gesteente en gingen ze naast rotsformaties liggen. Omdat de rotsen door de zon waren opgewarmd, gingen de strijders op in hun thermische omgeving en konden zo de warmtesensoren van de Amerikanen misleiden.

Helikopteroperaties – een van de weinige middelen waarover reguliere strijdkrachten in bergachtig terrein beschikken – werden ook gedwarsboomd door de Tsjetsjenen. Tijdens de Eerste en Tweede Tsjetsjeense Oorlog tussen 1994 en 2009 werd er volop gevochten in het Kaukasusgebergte. Net als de Talibanstrijders verscholen de Tsjetsjenen zich in het ontoegankelijke landschap, om vanaf daar hevige grondaanvallen uit te voeren. Ze gebruiken daarbij zware wapens, zoals draagbare luchtafweersystemen en antitankraketwerpers, om de Russische helikopters uit de lucht te schieten.

Camouflage en beschutting

Opstandelingen in de jungle richten zich minder op directe confrontaties met staatstroepen. De jungle fungeert vooral als natuurlijke camouflage en is door de dichtheid zeer moeilijk begaanbaar voor staatstroepen. Gestructureerde gevechten tussen de bomen worden sterk bemoeilijkt of onmogelijk gemaakt. De bosrijke omgeving vormt voor deze rebellengroepen voornamelijk een strategische schuilplaats en basis van waaruit ze aanvallen voorbereiden.

De ADF (Allied Democratic Forces), in de jaren 1990 geformeerd door jonge moslims die ontevreden waren met de Oegandese overheid, vestigden zich in de bosrijke Rwenzori-regio op de grens tussen Oeganda en de DRC. Hier zette de groepering meerdere kampen op waarin zij hun operaties en activiteiten voorbereidden. Om het vertrouwen van de lokale bevolking te winnen, richtte de ADF in de kampementen onder meer scholen, gezondheidscentra, moskeeën en zelfs rechtbanken in. Zo ontwikkelde de rebellengroep zich tot een soort lokale schaduwoverheid.

DRC UN

De bescherming van burgers en de meest kwetsbaren blijft de kern vormen van het mandaat van MONUSCO, de vredesmacht van de VN in de DRC

Bron MONUSCO PHOTO / FLICKR

Er zijn grote gelijkenissen met de FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia), die bewust kiest voor junglegebieden met minimale staatsaanwezigheid en een gunstig gezinde, of op z’n minst passieve, bevolking. Dit garandeert niet alleen camouflage, maar ook lokale medewerking of stilhouding van de voorbereiding van hun hinderlagen en andere operaties. Daarbij faciliteert de FARC in de aanleg van wegen en andere vormen van infrastructuur – niet alleen voor de FARC-strijders maar ook voor de lokale bevolking. Zo zijn afgelegen locaties met elkaar verbonden geraakt, iets wat de Colombiaanse staat niet eerder voor de burgers realiseerde. Dit ondermijnt de legitimiteit van de reguliere overheid en versterkt die van de FARC.

Beide jungle-groepen hebben het regelmatig gemunt op wegen die door staatstroepen worden gebruikt. Vanaf de jaren 1980 legde de FARC wegversperringen aan met boomstammen, stenen of achtergelaten voertuigen. Naderden er militaire konvooien, dan liepen die in een hinderlaag, en soms ontvoerden de rebellen personen voor politieke druk. Daarnaast zette de FARC landmijnen en geïmproviseerde explosieven in om wegen te beschadigen en de opmars van staatstroepen te verhinderen.

De ADF paste precies dezelfde technieken toe. Dit onderstreept hoe cruciaal infrastructuur is in moeilijk toegankelijk terrein. Door de enkele wegen die er zijn af te sluiten, wordt de bewegingsvrijheid van staatstroepen sterk beperkt en dat verschaft de opstandelingen een tactisch voordeel.

RDF

Om te helpen voorkomen dat milities in de DRC aanvallen uitvoeren op burgers, zet MONUSCO - de vredesmacht van de VN - onvermoeibaar haar afschrikkende patrouilles voort, dag en nacht.

Bron MONUSCO PHOTO / FLICKR

De verschillen in strategieën van berg- en jungle-rebellen demonstreren de kracht van geografie. De landschappen waarin zij opereren, bepalen niet zelfstandig het verloop van conflicten, maar vormen op z’n minst een cruciale factor. Het gebruik van ontoegankelijke gebieden leidt veelal voor langdurige conflicten. De Houthi’s in Jemen – die hun terugvalbasis vinden in het bergachtige noorden – laten zien dat deze dynamiek ook vandaag de dag relevant is.