Onderwijsdag 2026 sneak preview #3: Er bestaat niet eens een woord voor: gratis kaartjes

Iedereen kent ze: de plattegrondjes die je gratis krijgt aangereikt als je een museum of attractiepark binnenkomt. De gemiddelde bezoeker gooit ze aan het eind van de dag weg. Veel mensen vinden ze wel ‘leuk’ en sommige kinderen maakten er zelfs een vakantieverzameling van. Kun je er wat mee in de klas? 

Leerlingen krijgen steeds minder te maken met kaarten en plattegronden op papier. Voor hun navigatie- en kaartvaardigheden is het zeker aan te raden hen die ervaring wél mee te geven. Ik was daarom op zoek naar dit soort kaartjes en wilde een oproep doen onder mijn collega’s. Maar ik liep aan tegen het probleem dat er eigenlijk geen woord voor is. Ik zocht dus naar een handige term, zodat iedereen zou begrijpen wat ik bedoelde. In het boek Oude kaarten lezen wordt gesproken over ‘efemere kaarten’. Het boek preciseert: ‘Denk aan de vele gratis toeristische kaarten en plattegronden van musea die na gebruik worden weggegooid. Maar ook kaarten in de publieke ruimte, gadgetkaarten en kaarten verwerkt in puzzels en bordspellen zijn vormen van efemere kaarten.’ Als je het begrip op internet zoekt, vallen er ook visitekaartjes onder en zelfs de kunstkaarten van steden voor aan de muur. Dit begrip was voor mijn doel dus te ruim. 

In Oude kaarten lezen gaat het ook over ‘toeristische kaarten’. Deze verschenen vanaf het midden van de 19e eeuw en met de opkomst van massatoerisme nam het gebruik toe. Maar deze term omvat álle kaarten die toeristen gebruiken om te navigeren. Beide begrippen beschrijven dus niet precies waar het hier om gaat. 

Wat hoort er wel en niet bij 

Bij mijn zoektocht kreeg ik veel vragen en voorbeelden van wat er net wel of net niet bij hoorde: een kaart van een culinaire route in een reistijdschrift? Een plattegrond die je van de receptie krijgt om de weg in het vakantiepark te wijzen? Een stadsplattegrond als losse bijlage in een stadsgidsje? 

De benaming die ik nu hanteer, is ‘toeristische wegwerpkaart’, met als definitie: ‘kaart die meestal gratis (soms na betaling van entreegeld) mag worden meegenomen door toeristen of bezoekers van een gebied, stad of attractie om tijdens het bezoek de weg te vinden’. 

Een kaart in een toeristisch tijdschrift valt er dus niet onder (want betaald en niet bedoeld om kort te gebruiken). De plattegrond van de receptie hoort er wel bij, de losse bijlage in een boek niet. Bij het doorkijken van de stapel kaarten viel nog een type af: het kaartje in de reclamefolder van een park waarop alleen aangegeven staat hoe je bij het park kunt komen. Deze is niet voor gebruik tijdens de attractie. 

Al deze voorbeelden geven wel ook ruimte voor opdrachten in de klas, maar zijn voor nu buiten de verzameling gehouden. 

Categorieën

Uit de stapel kaarten destilleerde ik vijf categorieën waar vrijwel alles onder viel. 

Allereerst zijn er de klassieke plattegronden van attracties (meestal buiten) en musea (meestal binnen). Dan heb je de stadsplattegronden, die een hele stad of regio presenteren als één grote attractie. Vaak kleurrijk en doorspekt met commerciële boodschappen van lokale ondernemers. Ten derde zijn er de routekaarten, specifiek voor wandelaars, fietsers of skiërs, waarbij de omgeving ondergeschikt is aan het pad. Specifieker nog zijn de thematische toeristische wegwerpkaarten: denk aan een kaart met alle kaasboeren in de regio of een overzicht van prehistorische vindplaatsen. Tot slot is er de metro- of ov-kaart. Deze is vaak abstract en puur functioneel, bedoeld om je weg te vinden in een complex netwerk en niet in de fysieke stad zelf.

Karakteristieken

Je kunt kaarten ook analyseren op basis van commercialiteit, professionaliteit en effectiviteit. De hoeveelheid reclame en luxe materiaalgebruik is enorm. Daardoor varieert de uitvoering van een simpel zwart-wit A4’tje van de lokale VVV tot een hoogglans folder vol advertenties. Soms is een kaart een haastig getekend schetsje, maar vaker is het een klein kunstwerk op zich, zoals de kaart van Lego House in Billund en de doordachte ontwerpen van het Kröller-Müller. 

Tot slot kun je kijken hoe effectief de kaart in het gebruik is. Zijn de symbolen logisch, functioneel of illustratief en leest de ondergrond prettig? Is de kaart puur een gebruiksvoorwerp of nodigt deze uit tot dwalen? En past de uitstraling van de kaart bij de beleving van de attractie?

In de klas

De mogelijkheden om deze kaarten te gebruiken in de les zijn eindeloos. De kracht zit hem in de tastbaarheid. Als leerlingen ze zelf meebrengen, hebben ze er al een herinnering bij. Dat biedt veel mogelijkheden. Je kunt leerlingen de kaarten laten waarderen: welke is de mooiste of de spannendste? Of je laat ze de stapel zelf classificeren; welke logica ontdekken zij in het materiaal? Voor de kritische denkers is het verbeteren van een kaart een leuke opdracht: wat ontbreekt er en hoe zouden zij het indelen?

Op creatief vlak kun je een verhaal bij de kaart laten schrijven. Of maak een 'levende kaart' door een verslag van een excursie direct op de basiskaart te verwerken. Zelfs een vergelijking tussen dierentuinen of pretparken wordt met zulke kaartjes heel concreet. Door de kaarten te beschrijven aan de hand van een aantal aandachtspunten (zie kader), maak je eenvoudig een expositie van toeristische wegwerpkaartjes. Niet vergeten de bezoekers bij binnenkomst een plattegrondje te geven!

Met dank aan Meijken Engbers voor haar hulp bij het bekijken van alle kaarten en alle mensen die hun toeristische wegwerpkaarten voor één keer niet weggooiden maar aan mij gaven. 
 

_____________________________________________________________________________________

Heeft dit stuk je interesse gewekt en wil je er graag meer over horen of leren hoe je het toe kan passen in je eigen lessen? Meld je dan aan voor deelsessie C10 op de KNAG Onderwijsdag 2026. 

In deze workshop maken we een analyse van de soorten kaarten die er zijn en de gebruiksdoelen daarvan. En we maken opdrachten waarmee je leerlingen ook met dit overal gratis verkrijgbaar lesmateriaal aan de slag kunt laten gaan.

Sigrid Ettema en Theo Peenstra: Deelsessie C10

Inschrijven