Uit het KNAG-archief: Een pijnlijk verhaal

Dit artikel is verschenen in: geografie juni 2023 - lustrumeditie

150 jaar KNAG

Kennis

KAART: TIJDSCHRIFT VAN HET AARDRIJKSKUNDIG GENOOTSCHAP

Kaart van de Midden-Sumatra-expeditie in 1877-1879, Bijblad tot het Tijdschrift van het Aardrijkskundig Genootschap – Sumatra-expeditie.

Het KNAG is ontstaan in de tijd van de Verlichting en de wetenschap, maar ook de tijd van imperialisme en kolonialisme. Het werd in 1873 opgericht door vier leraren aardrijkskunde met als doel ‘vermeerdering der kennis van de Aardbol’. Maar achter dat wetenschappelijke hoofddoel zaten meerdere praktische doelen en belangen, zo valt te lezen in een brief die de oprichters van het KNAG in februari 1873 stuurden aan bekende beoefenaars van de aardrijkskunde: ‘… teneinde de ontwakende belangstelling in de aardrijkskunde aan te wakkeren, en daardoor de kennis te vermeerderen, waarvan onder andere de handel, scheepvaart, industrie, kolonisatie en emigratie de vruchten konden plukken’.

Digitalisering KNAG-stukken

Het Utrechts Archief is dit lustrumjaar druk bezig met de digitalisering van het archief van het genootschap van 1873 tot 1967, zodat dit voor iedereen eenvoudig toegankelijk wordt. Een groot deel heeft betrekking op de zestig expedities die het KNAG tot 1959 organiseerde in vooral de toenmalige koloniale gebieden van Nederland. Dat verleden bekijken we nu anders en dat geldt zeker voor de hedendaagse bewoners van die gebieden. Hoe maken we dit archief ook voor hen toegankelijk? En welke verhalen roepen de foto’s en verslagen bij hen op?

Op 22 juni zullen Kaj van Vliet, rijks- en gemeentearchivaris, en Joyce Pennings, vakspecialist Informatieverrijking, beiden verbonden aan Het Utrecht Archief, aansluitend op de algemene ledenvergadering van het KNAG een lezing verzorgen: ‘Open archief, 150 jaar KNAG-verleden digitaal toegankelijk’. Graag even aanmelden.

Het genootschap richtte zich op de witte plekken op de kaart: de ‘onontdekte’ gebieden, volkeren en schatten. Decennialang verschenen in publicaties van het genootschap expeditieverslagen voorzien van kaarten waarop weer een stukje van de aarde was ingekleurd, zoals hier afgebeeld Onze nederzetting te Djambi bij de Midden-Sumatra-expeditie in 1877-1879.

Het denken over de koloniale globaliseringsdrang is in de loop van de tijd veranderd, al ging dat langzaam – ook bij het KNAG. De allerlaatste expeditie die het genootschap organiseerde, naar het Sterrengebergte in het toenmalige Nederlands-Nieuw-Guinea, vond plaats in 1959. En twintig jaar terug werd het 130-jarig bestaan van het KNAG nog gevierd met een tentoonstelling in het Tropenmuseum en het jubileumboek In kaart gebracht met kapmes en kompas, over de verdiensten van het genootschap bij het inkleuren van de wereldkaart.

Het KNAG ziet de pijnlijke kanten van haar geschiedenis met kolonialisme, racisme, seksisme en andere vormen van onrechtvaardigheid onder ogen, zie de recente verklaring en spijtbetuiging van het bestuur op de website (kader), en stimuleert de zoektocht naar nieuwe perspectieven en dekolonisering van onderzoek en onderwijs, bijvoorbeeld via artikelen in Geografie en tijdens de Onderwijsdagen. Een essentieel en voortgaand proces.