Van controverse naar begrip met bouwstenen voor krachtige aardrijkskunde-lessen

Steeds vaker krijg je als aardrijkskundedocent te maken met grote vraagstukken waarover uiteenlopende opvattingen bestaan. Hoe help je leerlingen niet alleen hun mening te geven, maar ook verschillen tussen landen en groepen geografisch te begrijpen?

Wie het nieuws volgt, krijgt gemakkelijk de indruk dat de samenleving steeds sterker polariseert. Discussies over migratie, klimaatverandering, stikstof, internationale solidariteit of de energietransitie roepen vaak sterke emoties op. Ook in de klas is dit zichtbaar. Leerlingen brengen verschillende ervaringen, overtuigingen en informatiebronnen mee, waardoor gesprekken soms snel verharden.

Voor aardrijkskundedocenten behoren deze thema's al jaren tot de kern van het vak. In de vakdidactiek spreken we over controversiële onderwerpen: vraagstukken waarover meerdere perspectieven bestaan, waarin waarden een belangrijke rol spelen en waarop geen eenvoudig of eenduidig antwoord mogelijk is. De maatschappelijke gevoeligheid eromheen lijkt de laatste jaren wel te zijn toegenomen.

Klassengesprek

Het Erasmus+project Teaching Controversial Issues (TCI) bouwt voort op materialen ontwikkeld binnen de Atlas of European Values. In eerdere projecten stonden vooral Europese waardengegevens, kaarten, scatterplots en opdrachten centraal. TCI voegt daar een laag aan toe: de didactiek van het klassengesprek.

Scholen in België, Slowakije en Turkije kozen twaalf werkvormen, werkten die verder uit en testten ze in de les. Daarbij stond steeds de vraag centraal: hoe kun je als docent controversiële onderwerpen op een veilige manier bespreekbaar maken en tegelijkertijd het (geografisch) denken van leerlingen verdiepen?

Bij iedere werkvorm zijn er praktische richtlijnen voor de uitvoering, het begeleiden van gesprekken, handelingsopties wanneer discussies vastlopen en voorbeelden uit de onderwijspraktijk. Ook zijn van alle werkvormen korte instructievideo's en lesfragmenten beschikbaar, zodat je als docent direct kunt zien hoe de werkvormen in de klas functioneren. En in een eTwinning-cursusomgeving zie je stap voor stap hoe je controversiële onderwerpen kunt begeleiden en hoe je een veilig en open klasklimaat creëert, waarin ruimte is voor dialoog en verschillende perspectieven.

Van mening naar verklaring

Een belangrijk uitgangspunt van Teaching Controversial Issues is dat verschillen in opvattingen niet willekeurig zijn. Mensen denken verschillend over maatschappelijke vraagstukken en voor dit fenomeen bestaan diverse wetenschappelijke verklaringen.

Bij de controverse over migratie bieden bijvoorbeeld de competitietheorie en de contacttheorie belangrijke handvatten (figuur 1 ). Samen vormen ze de ‘krachtige kennis’ waarmee leerlingen zowel Europese waarden als eigen redeneringen onderzoeken. Zij analyseren in hoeverre de theorieën herkenbaar zijn in kaarten en data, maar ook in de argumenten die tijdens de werkvorm naar voren kwamen. Hierdoor leren leerlingen niet alleen verschillen tussen landen te verklaren, maar krijgen zij ook meer inzicht in het eigen standpunt én dat van anderen. De theorieën zijn beschikbaar op vier niveaus: een korte leerlingversie, een infographic, een uitgebreidere docentversie en een wetenschappelijke achtergrondtekst. Zo verschuift het gesprek van ‘Wat vind jij?’ naar ‘Welke factoren kunnen verklaren waarom groepen mensen in diverse landen hetzelfde of juist verschillend denken over maatschappelijke vraagstukken?’

Gesprek structureren

De twaalf werkvormen ondersteunen ieder bepaalde fasen van het leerproces. Bekende werkvormen zoals Think Pair Share en Opinielijn worden gecombineerd met minder bekende als Head, Heart & Hands, 5W1H, INSERT en het Waardenkompas. Het gaat er  niet om de ander te overtuigen, maar om verschillende perspectieven te onderzoeken,  waarden te expliciteren en standpunten onderbouwen.

Door de koppeling met de Atlas of European Values krijgen gesprekken bovendien een geografische verdieping. Leerlingen vergelijken de eigen opvattingen met Europese patronen en zoeken naar mogelijke verklaringen voor verschillen tussen landen, regio's of bevolkingsgroepen (figuur 2).

Eerste ervaringen

De werkvormen zijn inmiddels uitgeprobeerd door een aantal docenten, lerarenopleiders en studenten. De eerste ervaringen zijn overwegend positief. Gebruikers geven aan dat de werkvormen een laagdrempelige ingang bieden voor complexe en controversiële vraagstukken, terwijl ook leerlingen de aanpak zeer positief waarderen. Juist doordat er niet één 'juist' antwoord is, ontstaat ruimte voor dialoog, perspectiefwisseling en oordeelsvorming. Docenten zien daarbij toepassingsmogelijkheden voor uiteenlopende geografische thema's, zoals klimaatrechtvaardigheid, migratie, armoede, segregatie, gentrificatie en consumentengedrag.

De koppeling met de Atlas of European Values biedt veel extra’s. Waar de werkvormen het gesprek op gang brengen, helpen de kaarten, waardengegevens en verklaringstheorieën uit de atlas leerlingen om eigen argumenten en die van anderen in een bredere geografische en maatschappelijke context te plaatsen.