Herwaardering Chinese platteland

De afgelopen drie decennia trokken veel jongeren van het Chinese platteland naar de opkomende steden. Tegelijkertijd verschraalde het rurale landschap door mijnbouw, stuwmeren, pesticiden en uit de stad verplaatste industrieterreinen. De Staat zet nu meer in op verbetering van de leefomstandigheden op het platteland. Met wandelpaden als rode draad.

Voor veel Chinezen staat het platteland gelijk met achterstand, vervuiling en armoede. Het hukou-systeem, dat Mao in de jaren 1950 invoerde om migratie naar de stad te beperken, werkte averechts. Plattelandsbewoners kregen binnen dat systeem enkel toegang tot onderwijs, zorg en werk in hun geboorteplaats. Maar deze voorzieningen waren van veel mindere kwaliteit dan in steden. Met als gevolg een verdere achteruitgang en leegloop van het platteland.

In de provincie Zhejiang begon het beeld van achterstelling in 2003 echter te kantelen. Xi Jinping was toentertijd partijsecretaris van de Chinese Communistische Partij (CCP). Hij zorgde dat aangewezen voorbeelddorpen in deze provincie vanuit Beijing financiële en inhoudelijke steun kregen voor landschappelijke verfraaiing en later ook voor behoud van ruraal cultureel erfgoed en de terugkeer van jongeren.

Gemeenschappelijke welvaart

Sinds 2021 legt de Chinese Communistische Partij en Staat in haar beleid sterke nadruk op gemeenschappelijke welvaart. Dit principe heeft wortels in de collectiviseringsdrang onder Mao in de jaren 1950. De volgende decennia raakte het idee van gemeenschappelijke welvaart op de achtergrond, uitmondend  in het staatskapitalistische ontwikkelingsmodel van Deng Xiaoping, die individuele welvaart centraal stelde. Onder leiding van Xi Jinping heeft de CCP daar afstand van genomen. De herintroductie van het concept van gemeenschappelijke welvaart richt zich op sociaaleconomische herverdeling, beperking van extreme rijkdom en verkleining van de kloof tussen stad en platteland. Een van de speerpunten is verbetering van de leefomstandigheden op het platteland. Daarmee is een nieuwe fase in China’s plattelandsbeleid ingeluid (zie tijdlijn), waarbij de provincie Zhejiang wederom als voortrekker en voorbeeld fungeert.

Tegelijkertijd is de Partij en Staat campagnes gestart om traditionele Chinese waarden en identiteit in ere te herstellen. Het achterliggende idee is dat deze waarden juist op het platteland te vinden zijn. Jongeren worden er in groepsverband op uit gestuurd om te leren hoe gewassen groeien en wat de waarde van natuur is. Zoals in het dorp Yucun, waar Xi Jinping de slogan ‘Helder water en groene bergen zijn net zo waardevol als bergen van goud en zilver’ nieuw leven inblies. Op de plek waar hij sprak, staat nu een 10 meter hoog rotsblok met de slogan erin gegraveerd. Mijnbouw was voorheen de belangrijkste bron van inkomsten en oorzaak van ernstige vervuiling in Yucun. De mijn en het bijbehorende vervuilende industriële complex zijn inmiddels gesloten. Er zijn wandelpaden aangelegd met voorzieningen voor zomerkampen, openluchtconcerten, oogstfeesten en werkplekken voor digitale nomaden. Het dorp is opgezet als een collectief. Winst wordt gedeeld; het motto is ‘samen rijk worden’, ofwel gemeenschappelijke welvaart. Yucun is inmiddels een soort  pelgrimsoord en politiek voorbeeld voor duurzaam toerisme, waar ook China’s beleid van ‘Ecologische Beschaving’ wordt gepromoot, met als belofte harmonie tussen mens en omgeving. 

Onderzoek naar revitalisering

China telt 620.572 dorpen met een eigen bestuur. Deze ‘administratieve dorpen’ zijn bestuurlijk vergelijkbaar met gemeentes en kunnen meerdere ‘natuurlijke dorpen’ omvatten. In het revitaliseringstraject wil elk dorp zich onderscheiden met een goed verhaal. In 2023 besloot ik onderzoek te doen naar deze verhalen en gebruikte daarvoor de walk along-methode. 

Kleine kernen van dikwijls nog geen honderd huizen profileren zich met minimale middelen. Denk aan een eeuwenoude dorpsboom, een karakteristieke brug, muurschildering of poëtisch beeld; wat je vroeger op een ansichtkaart zou aantreffen. Via sociale media trekt dit dagjesmensen, die selfies maken, koffiedrinken of blijven logeren. Het dorp leeft ervan op, al dreigt de commercie soms de overhand te krijgen. De stedelijke levensstijl van vaak jonge bezoekers contrasteert met die van lokale ouderen, ook al verloopt het in harmonie. De belangstelling verschaft de plattelandsbewoners ook een gevoel van eigenwaarde en zelfs trots.

Door de provinciale overheid geselecteerde, zich revitaliserende dorpen leggen zich toe op unieke bedrijvigheid of specifieke gewassen, zoals perziken, honing, thee. Steeds meer dorpen organiseren oogstfeesten en andere traditionele culturele evenementen. Bijzonder is de komst van fraaie boekhandels en leeszalen, vaak met overheidssteun ontworpen en ingericht door bekende architecten. Je vindt er rijk geïllustreerde boeken, vertaalde literatuur en door lokale bewoners uit hout gesneden souvenirs. Het achterliggende idee is hoger opgeleide jongeren over te halen zich hier te vestigen, als digitale nomaden (zie Geografie 2025-3). De bedoeling is ook om de plattelandsjeugd in contact te brengen met wereldliteratuur en studiemateriaal. Dit sluit aan op een zoektocht naar zingeving bij veel jongeren, waarover later meer. 

Wandelpaden 

Veel dorpen profileren zich met slow life, gericht op natuurbeleving en cultuur ervaren. En als onderdeel van gezondheidscampagnes promoot de centrale overheid sinds 2014 het wandelen. Daartoe worden er in de stad, maar ook op het platteland, extra netwerken van paden gecreëerd. In Zhejiang alleen al ging het om ruim 1200 kilometer gedurende de afgelopen drie jaar. Wandelen sluit aan bij veranderende voorkeuren van stedelijke middenklassen, gericht op gezondheid en rust. Op het platteland verbinden de paden afgelegen dorpen met landschappen, cultureel erfgoed en nieuwe kleinschalige voorzieningen en creëren zo nieuwe economische en sociale dynamiek. Veel voorbeelddorpen haken aan bij de groeiende groepen wandelaars, als alternatief voor grootschalige toeristische ontwikkeling. De paden zijn vaak gebaseerd op oude handelsroutes en boerenpaden, aangevuld met nieuwe tracés. Papieren kaarten ontbreken, alles gaat via apps. Provinciale en lokale overheden investeren in voorzieningen, landschapsherstel, kleinschalige horeca en toiletten. Een in 2015 gelanceerde nationale campagne leverde vele duizenden publieke toiletten in rurale gebieden op, in de volksmond de ‘toiletrevolutie’ genoemd. 

De slogans en campagnes helpen het imago van het platteland te verbeteren: schone lucht en veilig en vers eten zijn belangrijker dan ooit. Vaak uit de stad afkomstige ambachtelijke bakkers vestigen zich in afgelegen bergdorpen, organiseren workshops broodbakken en verkopen via onlinediensten hun in traditionele steenovens gebakken producten.

Poëzie 

In de bergachtige kustprovincie Zhejiang liggen nog veel oude, in de loop der tijd in onbruik geraakte en overwoekerde handels- en postroutes, deels uit de Tang-dynastie. Deze werden in het keizerrijk ook gebruikt door vele – volgens sommige bronnen ruim drieduizend – dichters en schilders, onder wie internationaal bekenden als Li Bai (701-762), Du Fu (712-770) en He Zhizhang (659-744). Sinds ongeveer tien jaar is een groeiende lokale vrijwilligersgroep bezig de ‘vergeten’ routes in kaart te brengen en  begaanbaar te maken. Vanuit universiteiten is hierop gereageerd door dit onder de aandacht te brengen. De provinciale overheid heeft het inmiddels ook ontdekt en gebruikt dit gegeven om cultureel toerisme te stimuleren en de lokale economie alternatieven te bieden. De regio’s waar de meeste kunstenaars en dichters tot hun creaties kwamen, zijn sinds 2019 aangewezen als culturele ontwikkelingszone, lokaal bekend als de Oost-Zhejiang Tang Poëzie Route. De bedoeling is de culturele identiteit te versterken en het landschap te herstellen met gerichte investeringen, na decennialange aantasting door grootschalige mijnbouw en vervuilende industrie. De langeafstandswandelpaden bieden kansen om op een subtiele manier dorpen, landschappen en zelfs hele regio’s te reactiveren na jaren van sociaaleconomische achterstand, leegstand en ecologische aantasting. Dit alles op kleine schaal en langzaam, maar juist daardoor met meer respect voor het kwetsbare bestaande. 

Wanghong-economie

De beweging terug naar het platteland, op zoek naar tradities en het pastorale, komt ook sterk naar voren in sociale media, wat zelfs proactief gebruikt wordt door lokale overheden. Een nieuw fenomeen is de wanghong-economie. Een wanghong is een soort influencer die producten online aan vaak miljoenen kijkers presenteert, bijvoorbeeld streekproducten als persimoenen (kaki’s), eieren en van bamboevezels gevlochten kleding. Dit alles via e-commerceplatforms als Taobao, Temu en Alibaba. Dorpen richten studio’s in om online streaming te faciliteren, niet alleen in de zogeheten taobao-dorpen. Ook lokale overheden huren wanghongs in om hun dorp te promoten. Tijdens mijn veldwerk ontmoette ik een aantal van zulke influencers, onder wie een in Tang-dynastie klederdracht getooid dorpshoofd, dat haar dorp op de kaart wilde zetten.

Karakteristieke bomen, rijstvelden en theeplantages, zelfs ruïnes worden gebruikt als idyllische setting. Vaak is er ook een kraam of winkel in het dorp waar je als toerist kleding uit de Tang-dynastie kunt huren, inclusief make-upverzorging, voor op de foto. De Tang-dynastie refereert niet alleen aan de dichters en kunstenaars uit die tijd, maar vooral ook aan de welvaart en hoge levensstandaard. Het pastorale landschap als achtergrond maakt het een tijdcapsule, waarna alle plaatjes online gepost worden op platforms als Douyin en Red Note. Dit helpt bij het maken van nieuwe verhalen, hoe vluchtig ook.

Escapisme en natuurbeleving

Tijdens de covid-19-pandemie ervoeren burgers wereldwijd een breuk tussen mens en omgeving, tussen stad en land. Velen gingen wandelen, als ontsnapping maar ook om anderen te ontmoeten. In Shanghai zaten veel inwoners – inclusief ikzelf – in het voorjaar van 2022 drie maanden in huis opgesloten vanwege de draconische lockdown. Velen kampten zelfs met voedseltekorten. De psychologische impact was enorm. Na de lockdown ontstond een toenemende drang om de stad te verlaten. Degenen die vertrokken waren, keerden niet meer terug. Degenen die bleven, zochten en zoeken naar tijdelijke ontsnappingsmogelijkheden. In de eerste maanden na de lockdown probeerde de lokale overheid van Shanghai de stad weer levendig en aantrekkelijk te maken door markten te organiseren waarin het buitenleven centraal stond. Bij vrijwel elk winkelcentrum verschenen mini-campings compleet met klapstoelen, grasmatten en picknickplekken. Langs waterkanten is ruimte gecreëerd om te picknicken en je tent op te zetten en allerlei buitenactiviteiten spelen in op de behoefte aan ontsnapping en natuurbeleving. Ook de commercie doet mee; op metrostations hangen posters voor wandelkleding en outdooractiviteiten.

Het verlangen naar buiten na de pandemie was misschien wel het sterkst onder studenten. Zo ontdekte ik dat enkele van mijn studenten spontaan wandeltochten op het platteland organiseerden in groepjes van tien tot twintig, met goedkoop vervoer en eenvoudige accommodaties in dorpjes op twee tot drie uur reizen van de stad. Ze vertrokken vrijdagavond en keerden zondag terug, alles low-budget en met wandelen als hoofddoel. Ze vroegen me een keer mee. Er zijn uitwisselingen met wandelgroepjes van andere universiteiten. Veel groepjes geven zich een groepsnaam, dit keer was dat ‘Inspiration’. Deelnemers kiezen ook een pseudoniem, om zo te ontsnappen aan de dagelijkse realiteit. Tijdens de wandelingen die ik meemaakte, was het groepsgevoel sterk, deelnemers hielpen elkaar, deelden eten, water en pleisters. En er werd over uiteenlopende onderwerpen gediscussieerd.

Platliggen 

De zucht naar buiten leven, de losse sfeer en gemoedelijke onderlinge omgang sluiten aan op het sinds 2021 sterk opkomende ‘platliggen’ (tǎng píng), een directe reactie op extreem hoge maatschappelijke verwachtingen en de rigide 9-9-6-werkcultuur, van 9 uur in de ochtend tot 9 uur ’s avonds, 6 dagen per week. De behoefte om aan deze druk te ontsnappen, is versterkt door de ervaringen tijdens de lockdown. Deze tegencultuur – die de overheid als ‘ongezond’ en ‘gevaarlijk’ bestempelt – gaat over het verlagen van ambities en zelfs het opzeggen van banen. De term werd populair dankzij sociale media toen de voormalige fabrieksmedewerker Luo Huazhong zijn keuze voor een minimalistische manier van leven beschreef in een post. Luo had zijn baan opgezegd, gaf per maand nog maar 200 yuan (26 euro) uit en at twee maaltijden per dag, zo schrijft hij online. Hij refereert daarbij aan de levensstijl van de Griekse filosoof Diogenes, bekend om diens afwijzing van materialisme. 

Platliggen heeft vooral veel aanhang onder jongeren geboren in de late jaren 1990. Zij uiten daarmee hun onvrede over de beperkte sociale mobiliteit en economische stagnatie. Platliggen, ook bekend onder de term involution, is een statement. Aanhangers verkiezen mentale gezondheid en persoonlijke vrijheid boven materialistische doelen en maatschappelijke verwachtingen. Hun houding heeft ook raakvlakken met de degrowth-beweging, die sociaal welzijn boven consumptie plaatst en inmiddels veel aanhangers heeft in Chinese steden als Shanghai. Tijdens mijn wandeltochten kwam ik meermaals in contact met hoogopgeleiden, vaak midden in hun carrière, met hoge salarissen, die hun baan in de stad hadden opgezegd in een persoonlijke zoektocht naar zingeving.

Actief bijdragen

Ik ontmoette ook idealisten die ecoboerderijen opstartten of kiezen voor alternatieve leefstijlen in afgelegen dorpen, op zoek naar een eenvoudiger bestaan ‘in harmonie met de natuur’. Vaak biedt de lokale overheid aanmoedigingspremies, belastingvoordeel of andere steun. De keuze voor het platteland is vaak praktisch, vanwege de lagere woonlasten, maar ook uit overtuiging, op zoek naar een meer ontspannen en gezonde levensstijl. Universiteiten en staatsbedrijven spelen daarop in met programma’s waarin jonge medewerkers voor een bepaalde periode, enkele maanden en soms zelfs een jaar of langer, naar het platteland gaan om bij te dragen aan de plattelandsrevitalisatie vanuit een specifieke expertise. Dit vanuit het politieke idee dat welvarende steden moeten bijdragen aan de reactivering van dorpen, een soort sociale dienstplicht.

Keerzijde

Het platteland is niet langer een plek van achterstand. Er zijn kansen, maar ook bedreigingen voor kwetsbare landschappen en dorpen. Platliggen op het platteland lijkt vooral weggelegd voor de happy few die het zich kunnen veroorloven. De rurale werkelijkheid is beslist geen romantisch idylle, er bestaan spanningen tussen tradities en modernisering, tussen de lokale rurale bevolking en new villagers met andere gewoontes. Veel jongeren missen de stad en geven toe er regelmatig terug te keren. Het valt ook niet mee om als nieuwe dorpeling een ruraal bestaan op te bouwen, het vergt doorzettingsvermogen en openheid richting lokale mensen.

De contrasten zijn groot. Er is veel onzichtbare armoede, zelfs in het welvarende Zhejiang. Zo ontmoette ik ouderen die voor een paar yuan draden in tennisrackets vlechten, onderbetaalde theeplukkers – seizoensarbeiders uit een armere provincie – en metaalbewerkers die in verlaten dorpshuizen of -schuren aan productielijnen staan om goedkope spullen te maken voor de online verkoop. Dit in groot contrast met ondernemers, met wie ik wandelde door glastuinbouwcomplexen, zonder personeel maar vol robotica. 

En toch… op afgelegen plekken, zelfs bergtoppen, kwam ik hoogopgeleide, gemotiveerde jongeren tegen die hippe koffiewinkels en boekhandels uitbaten, en kunstenaars, ecoboeren, digitale nomaden en activisten die workshops organiseren. Er blijkt zelfs een jaarlijks Dragon Burn-festival in de bamboebossen rond Anji te zijn, geïnspireerd door het Amerikaanse Burning Man. In China gaat het om een kunstmanifestatie waar de brand wordt gestoken in een van hout gemaakte draak waar jongeren omheen dansen. Hun principe is leave no trace, alle rommel zelf opruimen. 

Wandelpaden zijn bij alle bezochte plekken de rode draad. Ze verbinden afgelegen dorpen, zorgen voor nieuwe activiteiten en kleinschalige bedrijvigheid. De meeste voorbeelden zijn hoopgevend, kleinschalig, vol nieuwe energie. 

Wandelen als activiteit en onderzoeksmethode heeft een activerende uitwerking voor lichaam en geest. Het verbindt mensen. Wandelen kan platliggen vervangen en kansen bieden!

Bronnen:

• Ash, A. (2024), The Mountains are High. A Year of Escape and Discovery in Rural China. London: Scribe Publications.
• Chan, K.W., & Buckingham, W. (2008). Is China Abolishing the Hukou System? The China Quarterly, 195, 582-606.
• Den Hartog, H. (2023). Temporary dystopia: Shanghai in absolute lockdown to contain the omicron variant. IIAS. The Newsletter, 95, 16-17. 
• Hemel, Z., Den Hartog, H., & Saygi, G. (2025). Making time to walk again: (re)introducing walking as an inclusive research method in spatial planning. Cities & Health, 1-10. https://doi.org/10.1080/23748834.2025.2523711
• Lin, Y. (2019). E-urbanism: E-commerce, migration, and the transformation of Taobao villages in urban China. Cities, 91, 202-212.
• Rozelle, S., & Hell, N. (2021). Invisible China. How the Urban-Rural Divide threatens China’s Rise. Chicago: Chicago University Press.
• Van der Ploeg, J.-D. (2008). The New Peasantries, struggles for autonomy and sustainability in an era of empire and globalization. Earthscan.
• Yingdi, L. (2024). The Runaways. Shanghai: Wenhui Press.
• Zhou, X. (2021). The eastern Zhejiang route: the ancient road of Shaoxing. Paris: Cité de l'Architecture et du Patrimoine. 
• https://ruralfootprints.blog/