Dat inwoners zich niet meer thuis voelen in de Oude Stad, ligt deels aan de vele rondleidingen. Groepen toeristen die achter een gids aanslenteren, stilstaan bij een attractie en er uitgebreid foto’s maken, zijn de andere weggebruikers tot last. Dat geldt ook voor groepen die op fietsen of zelfs in oldtimers de weg in en rond het centrum onveilig maken. Naast klassieke tours langs de hoogtepunten van de Oude Stad worden er thematische wandelingen aangeboden, zoals Foodie Tours, langs restaurants met lokale specialiteiten, en Beer Tours, met bierproeverijen in cafés. Rondleidingen langs belangrijke historische plekken trekken een minder uitgelaten publiek dan de ‘bierwandelingen', maar ze wekken vanwege de traag voortbewegende groepen net zo goed irritatie op. Zo treden bezoekers in de Kafka-wandeling in de voetsporen van de beroemde schrijver die in Praag leefde en werkte. De Communisme-wandeling voert langs plekken die een rol hebben gespeeld tijdens de Fluwelen Revolutie van 1989. Zelfs ’s nachts zijn er rondleidingen. Neem de Ghost Tour die gericht is op het mysterieuze en occulte Praag, met onder meer een bezoek aan het Gouden Straatje waar in de 16e eeuw alchemisten actief waren.
Praag blijft worstelen met overtoerisme
In het historische centrum van Praag is de toeristendichtheid enorm hoog: 257 bezoekers per hectare. Ter vergelijking: in de binnensteden van Amsterdam en Wenen bedraagt dit aantal ‘slechts’ 150. Hoe gaat de Tsjechische hoofdstad om met de massale toestroom van toeristen?
Een dag filmen op de Karelsbrug kost zo’n 8000 euro – en desondanks staan internationale filmcrews in de rij. De Unesco heeft 866 hectare van de historische stadskern van Praag uitgeroepen tot werelderfgoed. En de Praagse burcht, met een voorzijde van een halve kilometer, is het grootste middeleeuwse kasteel ter wereld. Zomaar enkele feiten die getuigen van het bijzondere karakter van Praag. Ooit was het een residentie van keizers en koningen, nu is ‘de gouden stad’ een van de drukst bezochte steden van Europa. De bezoekers komen niet alleen af op de monumenten, maar ook op de rijke cafécultuur, het bruisende nachtleven en de talrijke festivals. De meeste attracties bevinden zich op een route van 2,4 kilometer aan beide zijden van de rivier de Moldau.
Vooral na de val van de Berlijnse Muur in november 1989 en de Fluwelen Revolutie in het toenmalige Tsjechoslowakije, die er na ruim een week op volgde, is het toerisme in Praag explosief gegroeid. De stad zette in op citymarketing en bouwde de toeristische infrastructuur verder uit. Zo kwam Praag steeds meer op het netvlies van reislustige Europeanen en Aziaten. Bij vriendengroepen uit Noordwest-Europa werd het een populaire bestemming, zeker ook vanwege het goedkope bier dat overal in de stad rijkelijk vloeit. De opkomst van budgetluchtvaartmaatschappijen, zoals easyJet en Ryanair, en de platformeconomie, denk aan Airbnb, deden de rest. Tijdens de coronaperiode hoopten veel inwoners dat het na de pandemie niet meer zo druk zou worden in hun stad. Maar anno 2024 is Praag weer volop in trek. Weliswaar is de toeristenstroom minder groot dan vóór corona, maar de stad zucht opnieuw onder het grote aantal bezoekers.
Overtoerisme
Net als Venetië, Barcelona en Amsterdam heeft Praag te maken met ‘overtoerisme’. De World Tourism Organization omschrijft dit in een rapport uit 2018 als ‘de impact van toeristen op bestemmingen of delen daarvan met een buitensporige negatieve invloed op de gepercipieerde kwaliteit van leven van burgers en/of de kwaliteit van bezoekerservaringen’. Als je tijdens het hoogseizoen in de Oude Stad van Praag loopt, merk je dat aan den lijve. Toeristen waar je kijkt – van groepen Chinese senioren tot luidruchtige vriendengroepen – en overal souvenirshops en reclames voor stadswandelingen (zie kader). Authentieke horeca en lokale winkels hebben plaatsgemaakt voor zaken die verkopen wat je elders ook kunt krijgen. Critici spreken schamper over een ‘toeristengetto’ en signaleren een kloof tussen ‘toeristisch Praag’ en ‘Praag voor de locals’.
Wat die locals betreft: inwoners van de Oude Stad klagen over de verhuur van appartementen aan toeristen. Daardoor is de buurtbinding afgenomen, terwijl de geluidsoverlast is toegenomen; een inbreuk kortom op de kwaliteit van leven van de wijkbewoners. De nieuwbouw en renovatie van woningen voor toeristen hebben geleid tot stijgende huren, waardoor sommige huishoudens zelfs zijn verhuisd. Deze ‘toeristificatie’, een specifieke vorm van gentrificatie, is natuurlijk niet uniek voor Praag. Ook in andere populaire toeristensteden, zoals Barcelona en Lissabon, is het fenomeen onder invloed van Airbnb alsmaar relevanter geworden. Bijkomend probleem in Praag is dat menig Airbnb-verhuurder de huurinkomsten niet opgeeft bij de belastingdienst, waardoor de Tsjechische overheid geld misloopt én slecht zicht heeft op de toeristificatie. Daarom is de regelgeving onlangs aangescherpt en vinden er bij verhuurders controles plaats, waardoor de situatie verbetert.
De toeristificatie, een vorm van gentrificatie, is niet uniek voor Praag
Duurzaam toerisme
In 2020 greep Prague City Tourism, de organisatie die de stad toeristisch in de markt zet, de coronacrisis aan om na te denken over manieren om het imago van Praag als ‘partybestemming met goedkoop bier’ van zich af te schudden en overtoerisme tegen te gaan. Het leidde tot een nieuwe strategie met ‘duurzaam toerisme’ als uitgangspunt. Door meer in te zetten op het culturele erfgoed en de authenticiteit van Praag enerzijds en het ecologisch bewustzijn van de vrijetijdssector en de toeristen anderzijds, hopen de marketeers toeristische overlast te verminderen. Ook krijgen de kwaliteit van leven van de locals en de aantrekkelijkheid van de openbare ruimte meer nadruk. Doel is een betere balans te vinden tussen de drukte van bezoekers en de leefbaarheid voor bewoners. Het zijn mooie woorden, maar hoe zet je ze om in daden?
Om te beginnen wordt er geïnvesteerd in het restaureren en conserveren van het culturele erfgoed. Vervallen monumenten, ook buiten de Oude Stad, krijgen een opknapbeurt, en de regels voor de omgang met historische gebouwen zijn verscherpt. In de promotie is meer aandacht voor typisch Praagse ambachten, lekkernijen en festiviteiten. Ook probeert Prague City Tourism vakantiegangers beter te informeren over de stad en haar rijke culturele verleden, bijvoorbeeld door tentoonstellingen te organiseren en rondleidingen buiten de hotspots. Om een kapitaalkrachtiger publiek uit het buitenland aan te trekken, presenteert Praag zich in de campagne Stay in Prague als hoogwaardige cultuurmetropool. En de Enjoy & Respect Prague-campagne wijst toeristen erop dat ze welkom zijn, maar zich wel moeten realiseren dat de Praagse bevolking niet zit te wachten op asociaal gedrag. De citymarketeers hebben ook veel meer dan voorheen contact met de inwoners. In de aanpak wordt rekening gehouden met hun wensen en zorgen.
Bij de uitvoering van de strategie loopt Prague City Tourism echter tegen problemen aan. Zo blijft Praag op het punt van ‘duurzaamheid’ nog ver achter bij andere toeristensteden. Het aantal hotels dat voldoet aan internationaal geldende ‘groene’ kwaliteitseisen is laag. Volgens de Global Destination Sustainability Index 2022 is slechts 16% van de hotelkamers in Praag ecologisch verantwoord, tegen bijvoorbeeld 54% in Kopenhagen. Verder is het lastig groepjes feestvierende vrijgezellen uit Noordwest-Europa uit de Oude Stad te weren. Ze blijven komen, zelfs al is het bier door de inflatie van de afgelopen jaren duurder geworden. Daarbij speelt een onderliggend probleem, namelijk belangenconflicten en communicatieproblemen tussen de toeristische stakeholders in Praag. Zo kijken café-eigenaren veel positiever naar Engelse partytoeristen dan inwoners die de feestvierders ’s nachts door de straat horen lopen.
Alternatieven
Ook CzechTourism, het Tsjechisch Bureau voor Toerisme, helpt mee om het imago van Praag te verbeteren en overtoerisme te bestrijden. Met campagnes in bijvoorbeeld Duitsland en Engeland wijst het toeristenbureau op ‘het onbekende Praag’ en andere vakantiebestemmingen in Tsjechië. Volgens CzechTourism zijn er tal van alternatieven, binnen en buiten Praag.
Binnen Praag hoef je bijvoorbeeld helemaal niet naar de Karelsbrug om te genieten van het uitzicht op de Moldau en de binnenstad. Vanaf de Legiabrug naast het Nationale Theater is het stadsbeeld net zo fotogeniek. Maar op deze brug kom je nauwelijks toeristen tegen. Wie geïnteresseerd is in het historische erfgoed van Praag, kan ook in wijken buiten de Oude Stad terecht, zoals Vyšehrad en Vinohrady waar het barst van de monumentale gebouwen. In de wijken Vinohrady en Žižkov maak je bovendien kennis met het ‘Praag voor de locals’, inclusief cafés, restaurants en lokale winkels. En om een overzichtsfoto van Praag te maken, is het niet nodig de steevast overvolle Praagse burcht te beklimmen. In het Letná Park, op een half uurtje lopen vanaf de burcht, heb je ook goed zicht op de Oude Stad.
In de wijken Vinohrady en Žižkov maak je kennis met het ‘Praag voor de locals’
Buiten Praag is Olomouc (zie kader) een van de bestemmingen die CzechTourism in de schijnwerpers zet. In de campagne Unexpected Czechia ligt de nadruk op de vele tradities in de regio’s met extra aandacht voor culinaire specialiteiten. Ook de outdoor- en wellness-mogelijkheden in Tsjechië zijn onderwerp van marketing. Veel buitenlandse toeristen weten namelijk niet dat je er goed kunt wandelen, fietsen en kuren. Neem Karlovy Vary, sinds 2021 op de Unescolijst van historische kuuroorden. De stad kan wel wat bezoekers gebruiken, want vanaf het begin van de Oekraïne-oorlog blijven de Russen weg. In Scandinavië en Nederland wordt Tsjechië specifiek gepromoot onder elektrische autobezitters. De gedachte daarachter: het land is goed bereikbaar en er staan overal laadpalen, zodat je er prima ‘duurzaam’ vakantie kunt vieren.
Als je op het oude marktplein of in een van de achterafstraatjes van Olomouc loopt, waan je je in Praag. Olomouc telt niet veel meer dan 100.000 inwoners, maar heeft na de Tsjechische hoofdstad de meeste monumenten van het land. In de stadskern heeft de Zuil van de Heilige Drie-eenheid zelfs Unesco-werelderfgoedstatus. Net als Praag staat Olomouc bekend om de vele kerken, kastelen en de fraaie astronomische klok op de gevel van het stadhuis. De stad is een toonbeeld van planning uit de baroktijd. Maar het lokale verleden gaat nog verder terug. Zo was Olomouc tussen de 11e eeuw en 1641 de hoofdstad van Moravië. Qua levendigheid doet de stad tegenwoordig niet onder voor Praag: de campus van de meer dan 450 jaar oude universiteit bevindt zich in het centrum, waardoor het er wemelt van de studenten en er veel festiviteiten plaatsvinden. Maar het verschil met Praag is dat je er weinig toeristen ziet. Vandaar dat Olomouc wel ‘de verborgen parel’ of ‘het best bewaarde geheim’ van Tsjechië wordt genoemd. Vanuit Praag ben je er met de trein binnen 2,5 uur en voor weinig geld. Het is een comfortabele rit en onderweg valt er landschappelijk veel te zien.
Dilemma
De vraag is of het aanprijzen van alternatieve bestemmingen de toeristische druk op Praag kan verminderen. Want laten we eerlijk zijn: als je in de Tsjechische hoofdstad bent, zelfs voor een tweede keer, wil je de bekende attracties toch even met eigen ogen zien. En van vakantiegangers die een lang weekend Praag boeken, kun je moeilijk verwachten dat ze binnen die korte tijd de rest van Tsjechië doorkruisen, hoe aantrekkelijk het toeristisch aanbod daar ook is. Stiekem zitten de Praagse autoriteiten daar ook niet op te wachten. Want toerisme is en blijft een belangrijke inkomstenbron. Alleen al in 2022 bezochten 6 miljoen mensen Praag, wat 17,5 miljoen euro aan belastinginkomsten opleverde. Niet voor niets presenteert de stad zich nog steeds als toeristische topbestemming met voor elk wat wils. Net zoals vóór de coronaperiode blijft het een dilemma: hoe kan Praag de keerzijden van toerisme terugdringen, maar tegelijkertijd de economische voordelen behouden?