Below the clouds: leven in een aardbevingsgebied

In de veelgeprezen film/documentaire Below the clouds probeert filmmaker Gianfranci Rosi te vatten hoe het is om te leven onder de voortdurende dreiging van een aardbeving of een vulkaanuitbarsting. De documentaire speelt zich af in en rond Napels, de miljoenenstad aan de voet van de Vesuvius, die deel uitmaakt van een veel groter gebied met meerdere actieve vulkanen en veel seismische activiteit.

Constante dreiging

Referentiepunt in de documentaire is de iconische uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Chr., die in luttele minuten de Romeinse steden Pompeï en Hercaluneum bedolf onder een dikke laag as en vulkanisch gesteente en een abrupt einde maakte aan het zorgeloze leventje van meer dan 10.000 inwoners, onder wie een deel van de Romeinse elite. Zou zoiets weer kunnen gebeuren?

De Napolitanen staan daar niet 24/7 bij stil, zij leven hun leven, zo blijkt in de film. En ook uit de meldingen die binnenkomen in de meldkamer van de Napolitaanse brandweer, die een belangrijke rol speelt in de film. Dat de angst wel degelijk speelt, blijkt als er weer een lichte aardschok is gevoeld en bewoners gaan bellen of het klopt wat ze voelden en of dat misschien een voorbode is van een veel ernstigere beving.

Dit soort lichte bevingen, met een magnitude tussen de 2 en 3 komen in Campania, de regio waartoe Napels behoort, dagelijks voor. In de directe omgeving van Napels waren er alleen afgelopen jaar al zo'n tien bevingen met een magnitude van rond de 4. De beving van 31 juli jl. in Pozzuoli, op 8 km van het centrum van Napels, haalde ook het Nederlands nieuws. Deze had een magnitude van 4,7 en richtte heel wat schade aan. Pozzuoli ligt in de Campi Flegreï (Brandende Velden), een zeer actief vulkanisch gebied aan de westkant van Napels.

De seismische activiteit wordt sinds 1841 nauwkeurig bijgehouden door het Vesuvius Observatory, voor onderzoek en om rampen te kunnen voorspellen en mensen op tijd te waarschuwen. Dat niet iedereen daarop vertrouwt, laat een zien waarin een ongeruste Napolitaanse het meldpunt van de brandweer toesnauwt: ‘Jullie monitoren de boel toch nog wel? Of laten jullie ons hier sterven als ratten?’

Overleven

Je kunt je afvragen waarom mensen daar dan toch blijven wonen. Misschien onnozel, want Italianen vragen zich omgekeerd af hoe wij beneden de zeespiegel kunnen wonen. Vulkanen en aardbevingen zijn overal. En anders zijn er wel tornado's en overstromingen die jaarlijks vele levens eisen. En oorlogen. Gebieden worden bewoond, omdat ze kansen bieden en mensen een bestaan bieden. Dat laat Rosi ook zien aan de hand van een schip dat graan uit Oekraïne moet lossen in de haven van Napels. Na het lossen moet het schip weer terug naar Odessa, waar het oorlog is en de schepen gebombardeerd worden. De Syrische bemanning is er laconiek onder: zij voelen zich in Napels juist heel veilig en in Syrië zijn ze gewend geraakt aan oorlog.

De documentaire laat ook zien hoe archeologen bezig zijn met opgravingen in het gebied. Voor hen is de ramp van 79 na Chr. een zegen. Dankzij de meters dikke laag vulkanische as en stenen zijn de stoffelijke resten van een hoogstaande beschaving goed bewaard gebleven. Die kunnen zij nu beetje bij beetje aan het licht brengen. Dat ze daarin niet alleen zijn, getuigen de levensgevaarlijke tunnelstelsels van schatgravers en grafrovers, vaak arme lieden, die ook een graantje willen meepikken van de Romeinse rijkdommen.

Italië wordt nog regelmatig getroffen door ernstige aardbevingen, in Napels is het alweer even geleden. De Vesuvius barstte in 1944 voor het laatst uit, in 1883 kostte een aardbeving op het eiland Ischia bij Napels 2300 levens. De laatste echt grote aardbeving in Napels zelf was in 1626; die verwoestte de stad bijna volledig en kostte 70.000 Napolitanen het leven, een veelvoud van de ramp in 79. De vraag of zo'n ramp weer kan gebeuren laat de documentaire in het midden.